Thời gian gần đây, trên địa bàn cả nước, đặc biệt là Hà Nội, đồng loạt thực hiện nhiều dự án công tư về nhà ở, giao thông, hạ tầng… Do đó, nhà nước và nhà đầu tư cần thu hồi đất của dân với số lượng rất lớn.
Đơn cử như dự án cầu Tứ Liên (Hà Nội) dự kiến thu hồi tổng diện tích khoảng 62,53 ha đến 66,53 ha đất, ảnh hưởng đến hơn 700 hộ dân và các tổ chức.
Dự án cầu Trần Hưng Đạo cần thu hồi tổng diện tích đất khoảng 309.832,6 m2 (tương đương gần 31ha). Diện tích này bao gồm nhiều loại đất như đất nông nghiệp, đất bãi, và đất của các tổ chức, hộ gia đình để phục vụ xây dựng cầu và các nút giao thông.
Dự án Khu đô thị thể thao Olympic (VinOlympic/Vinhomes Olympic Hà Nội) có quy mô rất lớn, với diện tích quy hoạch nghiên cứu lên tới hơn 9.000 ha. Dự án thực hiện thu hồi đất trên địa bàn 11 xã/phường tại khu vực phía Nam Hà Nội.
Hay hàng loạt các dự án đại đô thị ở TP.HCM, Hạ Long, Đà Nẵng, Hải Phòng… lấy hàng nghìn ha đất bao gồm cả đất ở và đất nông nghiệp.
Công tác thu hồi, giải phóng mặt bằng không chỉ ở các dự án nói trên mà còn ở rất nhiều dự án khác, đâu đó vẫn còn có những khúc mắc về giá, về cơ chế, về tái định cư mà Luật Đất đai 2024 đã sửa đổi còn những chỗ chưa phù hợp.
Theo GS.TS. Đặng Hùng Võ - nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên Môi trường, Luật Đất đai 2024 đã có một số thay đổi so với Luật Đất đai 2013, trong đó có làm rõ hơn ranh giới giữa bồi thường và hỗ trợ. Tuy nhiên, sự thay đổi này không đáng kể nên trong lần sửa đổi này, cần phải thay đổi, làm rõ hơn quan điểm chuyển dịch đất đai.
GS.TS Đặng Hùng Võ cho rằng, sửa luật là cần thiết nhưng phải đảm bảo lợi ích của cả người dân có đất và doanh nghiệp thu hồi đất. Không nên để người dân bị mất đất vĩnh viễn mà nên điều chỉnh làm sao để chỉ là dịch chuyển đất từ chỗ này sang chỗ khác chứ không phải bán rẻ đất của mình. Đây là điều mà thế giới đã làm nhiều năm nay.
Bên cạnh việc thu hồi, chúng ta cần có nhiều cơ chế hơn nữa, như doanh nghiệp làm dự án có thể thuê đất của dân thay vì thu hồi. Người dân cũng có thể đóng góp bằng đất thay bằng góp tiền, chứ không nhất thiết buộc người dân phải "bán rẻ" đất cho doanh nghiệp. Không phải lúc nào Nhà nước cũng đứng ra thu hồi đất, nhất là đối với việc thu hồi đất làm dự án nhà ở, phân lô bán nền.
“Luật Đất đai sửa đổi lần này nên quy định rõ là không phải trường hợp nào Nhà nước cũng đứng ra thu hồi đất của người dân”, ông Võ nói.
Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP.HCM (HoREA) cho biết, bên cạnh hành lang pháp lý, yếu tố then chốt để chính sách đi vào thực tiễn là tính minh bạch và khả năng đáp ứng nhu cầu thực tế của người dân.
Nhiều người dân sẵn sàng hỗ trợ, hợp tác với cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp trong quá trình giải phóng mặt bằng. Tuy nhiên, điều họ quan tâm nhất là cuộc sống sau tái định cư sẽ ra sao sau khi nhận tiền bồi thường.
“Khi giải quyết được những vấn đề thiết thực mà người dân quan tâm, đặc biệt là quyền lợi sau thu hồi đất, quá trình triển khai dự án sẽ thuận lợi hơn, đồng thời hạn chế được tình trạng khiếu nại, khiếu kiện”, ông Châu nhấn mạnh.
Trên thực tế, câu chuyện xung đột đất đai thực chất là xung đột về phân chia lợi ích phát triển. Ở nhiều trường hợp, có tình trạng vừa giải phóng mặt bằng xong thì doanh nghiệp bán đất gấp nhiều lần so với đất lúc trước, dẫn đến những mâu thuẫn, xung đột dai dẳng về sau.
Theo tinh thần của Luật Đất đai, sau khi người dân chấp hành giải phóng mặt bằng, thu hồi đất thì họ được tái định cư với điều kiện sống tối thiểu là bằng hoặc hơn điều kiện họ đã sống. Nhưng thực tế, rất ít các dự án thực hiện được điều này và nhiều ý kiến của người dân vẫn phản ánh rằng chất lượng khu tái định cư không cao hoặc tiền bồi thường không đủ để họ mua suất ở tái định cư.
Câu chuyện bồi thường, GPMB của Thủ Thiêm (TP. HCM) năm xưa là điển hình kéo dài dai dẳng khi lợi ích của người dân chưa được giải quyết thoả đáng. Vì vậy, thách thức lớn nhất của việc sửa luật lần này nằm ở cách giải bài toán hài hòa lợi ích giữa Nhà nước - doanh nghiệp và người dân. Theo đó, Nhà nước cần đóng vai trò điều tiết các lợi ích dựa trên quy định của pháp luật, cần có cơ chế, hướng dẫn cụ thể để yêu cầu các địa phương thực hiện.
