Theo bài phân tích trên tờ Financial Times (FT), ông Robert Buckland, Cố vấn cấp cao tại Engine AI và Investa, đồng thời là cựu Chiến lược gia trưởng về cổ phiếu toàn cầu của Citigroup cho biết trong suốt một thập kỷ qua, thị trường chứng khoán Mỹ đã tăng trưởng dựa trên một nghịch lý đầy thú vị. Đó là thị trường đi lên không phải vì có nhiều doanh nghiệp mới gia nhập, mà vì lượng cổ phiếu lưu hành ngày càng bị thu hẹp. Giới phân tích gọi đây là hiện tượng "de-equitisation" (giảm cung cổ phiếu).
Thế nhưng, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) với cơn khát vốn đầu tư khổng lồ đang chuẩn bị chấm dứt kỷ nguyên này, mở ra một chương mới đầy thách thức cho Phố Wall.
Khi thị trường bắt đầu bị "rút ruột"
Chuyên gia Buckland cho hay để hiểu được tại sao xu hướng giảm cung cổ phiếu lại quan trọng, chúng ta cần quay ngược thời gian về năm 2003. Thời điểm đó, cổ phiếu đại chúng rẻ tới mức khó tin so với trái phiếu. Chỉ số S&P 500 đã bốc hơi 50% giá trị kể từ đỉnh bong bóng dotcom sụp đổ, trong khi lợi suất trái phiếu Kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm giảm sâu xuống mức 3%.
Tuy nhiên, các tổ chức đầu tư lớn và các cơ quan quản lý khi ấy vẫn còn quá kinh hãi trước bóng ma của thị trường gấu, dẫn đến việc họ không thể hoặc không muốn nhảy vào thu hẹp khoảng cách định giá này.
Chính bối cảnh đó đã mở ra cơ hội vàng cho những nhóm mua phi truyền thống. Các công ty niêm yết bắt đầu tự mua lại cổ phiếu của chính mình (buybacks), hoặc thâu tóm các đối thủ cạnh tranh bằng nguồn vốn vay giá rẻ. Các quỹ đầu tư tư nhân (Private Equity) cũng nhanh chóng nhập cuộc, tận dụng dòng vốn nợ giá rẻ để thâu tóm và hủy niêm yết các công ty đại chúng.
Ngược lại, dòng vốn đổ vào thị trường thông qua các thương vụ IPO, phát hành thứ cấp hay các thương vụ sáp nhập bằng cổ phiếu giảm xuống chỉ còn là một dòng chảy nhỏ giọt.
Kỷ nguyên "đại chúng hóa" (equitisation) nhường chỗ cho kỷ nguyên "tư nhân hóa và thu hẹp" (de-equitisation). Thị trường chứng khoán đại chúng bắt đầu co hẹp lại. Xu hướng này đã diễn ra liên tục và mạnh mẽ. Theo dữ liệu từ Datastream, cả thị trường chứng khoán Mỹ và Anh đều ghi nhận tình trạng giảm ròng lượng cổ phiếu lưu hành trong cả 4 năm gần đây.
Nhìn lại cơn sốt công nghệ cuối thập niên 1990, sự tăng trưởng của thị trường luôn đi kèm với một lượng lớn cổ phiếu mới được phát hành. Trong giai đoạn 1998 - 2000, lĩnh vực công nghệ thông tin của Mỹ đã mở rộng quy mô vốn cổ phần thêm tới 40%. Thế nhưng, trong 4 năm qua, quy mô này lại giảm đi 4%.
Nguyên nhân nằm ở chỗ các gã khổng lồ công nghệ vốn hóa lớn của Mỹ (Big Tech) trước đây không hề cần đến các nguồn vốn tài trợ mới từ bên ngoài. Mô hình kinh doanh "ít thâm dụng vốn" (capex-lite) cực kỳ tối ưu của họ đã tạo ra lượng tiền mặt khổng lồ, cho phép họ liên tục hoàn tiền lại cho các nhà đầu tư.
Chỉ riêng nhóm 7 tập đoàn công nghệ lớn (Magnificent 7) đã mua lại lượng cổ phiếu trị giá tới 230 tỷ USD vào năm 2025. Một phần lượng tiền này được dùng để tài trợ cho các chương trình cổ phiếu thưởng của nhân viên, phần còn lại gián tiếp cung cấp thanh khoản cho các thương vụ IPO ở các ngách khác trong ngành. Nói cách khác, đà tăng trưởng của nhóm cổ nghệ này hoàn toàn là "tự cung tự cấp".
Điều này khác xa so với các bong bóng tài sản trong lịch sử. Cơn sốt kênh đào vào những năm 1800, đường sắt vào những năm 1840, cổ phiếu phát thanh vào thập niên 1920 hay viễn thông, truyền thông và công nghệ vào cuối những năm 1990 đều là những đợt bùng nổ cực kỳ tốn kém và thâm dụng vốn.
"Cỗ máy đốt tiền" mang tên AI
Thế nhưng, mô hình "ít thâm dụng vốn" tạo nên thành công của Big Tech nay đã không còn nữa. Alphabet, Amazon, Meta và Microsoft dự kiến sẽ đầu tư tổng cộng 725 tỷ USD trong năm nay khi họ quyết định tất tay vào cuộc đua vũ trang AI.
Hệ quả tất yếu đã xảy ra là Meta và Alphabet đã phải tạm dừng các chương trình mua lại cổ phiếu của mình. Đây là một sự đảo ngược đầy bất ngờ nếu biết rằng chỉ mới năm 2024, hai ông lớn này đã bơm ngược lại thị trường tổng cộng 92 tỷ USD thông qua hoạt động mua lại.
Ngay cả Apple, gã khổng lồ chọn đứng ngoài cuộc đua đốt tiền vào hạ tầng AI này và vừa công bố thêm một chương trình mua lại cổ phiếu trị giá 100 tỷ USD vào năm 2026, thì tác động tích cực lên giá cổ phiếu cũng đã giảm đi đáng kể. Với quy mô vốn hóa thị trường chạm mốc 4.300 tỷ USD của Apple hiện tại, 100 tỷ USD không còn mua lại được tỷ lệ sở hữu lớn như trước đây nữa.
Dù thực tế là một lượng vốn khổng lồ đã được huy động cho lĩnh vực công nghệ mới, nhưng dòng tiền này cho đến nay vẫn chủ yếu vận hành trong thị trường vốn tư nhân (private markets). Điển hình là OpenAI và Anthropic đã huy động thành công tổng cộng 152 tỷ USD dưới dạng vốn tư nhân vào năm 2026.
Tuy nhiên, lượng vốn khổng lồ tích tụ ở thị trường tư nhân này giờ đây đang có xu hướng tràn sang thị trường đại chúng. Các kỳ lân công nghệ hàng đầu thế giới bao gồm SpaceX, OpenAI và Anthropic đều đang rục rịch thám thính khả năng IPO, với mức định giá kỳ vọng tổng cộng có thể lên tới 4.000 tỷ USD.
Mặc dù thị trường đại chúng sẽ không phải hấp thụ toàn bộ lượng cổ phiếu khổng lồ này ngay lập tức, nhưng các nhà đầu tư mạo hiểm giai đoạn đầu và đội ngũ nhân viên sở hữu cổ phần chắc chắn sẽ muốn hiện thực hóa lợi nhuận, ít nhất là một phần.
Lượng cổ phiếu chưa bán ngay của họ sẽ treo lơ lửng như một yếu tố gây áp lực lên thị trường trong nhiều năm tới. Mức định giá chung 4.000 tỷ USD đó tương đương với việc tăng thêm tới 6% lượng cung cổ phiếu trên toàn thị trường chứng khoán Mỹ, tỷ lệ pha loãng chưa từng thấy kể từ thời kỳ bong bóng dotcom cuối thập niên 1990.
Theo ông Buckland, xu hướng thu hẹp nguồn cung cổ phiếu (de-equitisation) chính là lý do cốt lõi giúp thị trường giá lên hiện tại bất chấp mọi rào cản từ định giá ngất ngưởng, lãi suất neo cao, chiến tranh thương mại cho đến những căng thẳng địa chính trị phức tạp.
Thị trường thi thoảng có những nhịp rung lắc, nhưng chưa bao giờ rơi vào trạng thái sụp đổ do dư thừa nguồn cung cổ phiếu như các bong bóng trước đây. Thay vào đó, các công ty niêm yết vẫn miệt mài mua lại cổ phiếu, các quỹ PE vẫn liên tục tư nhân hóa doanh nghiệp. Tấm lưới bảo hiểm mang tên "de-equitisation put" (xu hướng giảm cung đỡ giá cổ phiếu) vẫn hoạt động hoàn hảo.
Về lý thuyết, nguồn cung giảm trong khi cầu tăng thì giá chắc chắn sẽ đi lên.
Thế nhưng, giờ đây chúng ta đã có thể nhìn thấy rõ ràng một lượng cung cổ phiếu khổng lồ đang chuẩn bị đổ bộ xuống thị trường đại chúng. Tấm lưới bảo hiểm bảo vệ giá cổ phiếu nhờ hoạt động mua lại hay thâu tóm tư nhân hóa sẽ bắt đầu mờ nhạt dần, ít nhất là tại thị trường Mỹ.
*Nguồn: FT, Fortune
