Sẵn sàng cho đợt niêm yết lớn nhất lịch sử vào tháng tới, Elon Musk không chỉ chào bán những con tàu vũ trụ. Ông đang chào bán một tầm nhìn khoa học viễn tưởng kèm theo bộ máy quản trị "độc tài" nhất từng xuất hiện tại phố Wall.
Cụ thể, Elon Musk đang tiến tới việc thắt chặt quyền kiểm soát tại SpaceX thông qua một thỏa thuận lương thưởng gắn liền với mục tiêu định cư trên sao Hỏa, ngay khi công ty chuẩn bị thực hiện IPO. Các nhà đầu tư dự kiến sẽ chấp nhận mức định giá 1.750 tỷ USD, bất chấp việc quyền lợi của cổ đông bị xem nhẹ và chiến lược kinh doanh nhuốm màu viễn tưởng của vị tỷ phú này.
"Canh bạc" trị giá nghìn tỷ USD gắn liền với sao Hỏa
SpaceX đã đề xuất một trong những chế độ quản trị doanh nghiệp quyết liệt nhất trong lịch sử Mỹ. Mục tiêu rất rõ ràng nhằm đảm bảo Elon Musk không bao giờ bị sa thải và cung cấp một gói thù lao trị giá hàng nghìn tỷ USD nếu ông xây dựng thành công một thuộc địa trên hành tinh đỏ.
Cấu trúc tiền lệ này không hề làm các nhà đầu tư chùn bước. Họ sẵn sàng bỏ qua những lỗ hổng về quyền hạn cổ đông để có cơ hội sở hữu một phần của "công ty độc nhất vô nhị" sắp thực hiện đợt IPO lớn nhất từ trước đến nay.
Dù các con số vẫn chưa chắc chắn nhưng vị tỷ phú giàu nhất hành tinh đã thảo luận về việc huy động khoảng 75 tỷ USD cho mức định giá 1.750 tỷ USD.
Một cố vấn thương vụ nhận định rằng xét từ góc độ tài chính doanh nghiệp thuần túy, mức định giá này có vẻ không hợp lý. Tuy nhiên, Elon Musk rất giỏi trong việc khiến mọi người mơ mộng. Các nhà quản lý tài sản lớn đang cực kỳ mặn mà với đợt IPO này bởi nhu cầu từ những "fan cuồng" của Musk là rất lớn.
Bên cạnh đó, sau những tranh chấp về tiền lương tại Tesla và việc thất bại trong việc kiểm soát OpenAI, Musk đang xây dựng một cấu trúc quản trị để bảo vệ mình trước mọi thách thức tại SpaceX.
Theo hồ sơ S-1 bảo mật nộp lên Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) hồi tháng trước, Musk sẽ kiểm soát đa số cổ phiếu loại B với quyền biểu quyết gấp 10 lần cổ phiếu phổ thông.
Hiện tại, người giàu nhất thế giới sở hữu ít nhất 40% cổ phần và hơn 80% quyền biểu quyết tại startup do ông sáng lập năm 2002. Elon Musk sẽ nắm giữ cả hai vai trò là Giám đốc điều hành (CEO) và Chủ tịch hội đồng quản trị gồm 9 thành viên.
Trong khi đó Gwynne Shotwell, người được coi là đối trọng "thực tế" giúp hiện thực hóa các ý tưởng của Musk, sẽ tiếp tục giữ chức Chủ tịch và Giám đốc vận hành (COO).
Bản cáo bạch cảnh báo các nhà đầu tư tiềm năng rằng Musk chỉ có thể bị bãi miễn bởi các cổ đông sở hữu cổ phiếu loại B. Chừng nào ông còn giữ cổ phần của mình, ông sẽ tiếp tục kiểm soát việc bầu cử và bãi nhiệm các giám đốc, điều này sẽ hạn chế hoặc ngăn cản khả năng gây ảnh hưởng của các cổ đông khác đến các vấn đề của công ty.
Đáng chú ý, SpaceX yêu cầu "trọng tài bắt buộc" cho các tranh chấp giữa cổ đông, nhằm loại bỏ rủi ro từ các vụ kiện công khai kéo dài như Musk từng đối mặt tại Delaware và California liên quan đến Tesla và Twitter.
Sau khi gói thù lao tại Tesla bị một thẩm phán Delaware bác bỏ với lý do hội đồng quản trị quá phụ thuộc vào ông, Musk đã chuyển đăng ký kinh doanh các công ty của mình sang Texas.
"Pháo đài" Starlink và vị thế độc tôn
Lý do khiến giới đầu tư chấp nhận sự thống trị của Musk nằm ở vị thế gần như độc quyền của SpaceX trong việc phóng tên lửa thương mại và sự tăng trưởng thần tốc của Starlink. Năm ngoái, SpaceX chiếm hơn 80% số vụ phóng tên lửa toàn cầu và hiện đang phát triển hệ thống Starship có thể tái sử dụng cho các sứ mệnh sao Hỏa.
Trong khi đó, Starlink hiện có hơn 10.000 vệ tinh trên quỹ đạo, tạo ra doanh thu hơn 10 tỷ USD bằng cách bán quyền truy cập internet cho cá nhân và các doanh nghiệp như hãng hàng không, tàu du lịch.
Một nhà đầu tư ví von rằng SpaceX giống như việc sở hữu cáp quang biển duy nhất nối Mỹ với châu Âu, đó là con đường duy nhất để tiếp cận không gian vào lúc này.
Sự thống trị của Musk sẽ càng sâu sắc hơn nếu ông đạt được các mục tiêu tham vọng. Hội đồng quản trị đã phê duyệt một gói thù lao vào tháng 1, theo đó Musk có thể nhận thêm 200 triệu cổ phiếu loại B nếu SpaceX đạt vốn hóa 7.500 tỷ USD và thiết lập được một cộng đồng 1 triệu người trên sao Hỏa.
Cổ phiếu sẽ được cấp theo các đợt gắn liền với mỗi lần vốn hóa tăng thêm 500 tỷ USD. Ngoài ra, ông có thể nhận thêm 60 triệu cổ phiếu quyền biểu quyết nếu SpaceX đạt định giá 6.600 tỷ USD và xây dựng mạng lưới trung tâm dữ liệu ngoài không gian với công suất tính toán 100 terawatts.
Hồ sơ S-1 cũng hé lộ sức khỏe tài chính thực sự của SpaceX, vốn đã trở nên phức tạp sau chuỗi giao dịch trong "đế chế" của Musk. Sau khi sáp nhập X (trước đây là Twitter) với xAI và sau đó hợp nhất cả hai vào SpaceX vào tháng 2/2025, định giá toàn bộ thực thể đạt tới 1.250 tỷ USD.
Về hiệu quả hoạt động, SpaceX đạt lợi nhuận 791 triệu USD trên doanh thu 14 tỷ USD vào năm 2024. Tuy nhiên, năm ngoái công ty đã ghi nhận khoản lỗ 4,9 tỷ USD dù doanh thu tăng lên 18,7 tỷ USD.
Nguyên nhân chủ yếu do việc hợp nhất với xAI, đơn vị đang chi những khoản khổng lồ để xây dựng các trung tâm dữ liệu "Colossus" sử dụng chip Nvidia tại Tennessee. Phòng thí nghiệm AI này đã lỗ 6,4 tỷ USD trong năm 2025, nhưng được bù đắp phần nào bởi Starlink với lợi nhuận hoạt động 4,4 tỷ USD.
Để làm đẹp con số trước thềm IPO, Musk đã cho Anthropic thuê một trong những siêu máy tính của xAI, ước tính mang về khoảng 5 tỷ USD mỗi năm cho SpaceX.
Đợt niêm yết này dự kiến sẽ vượt qua con số 29 tỷ USD của Saudi Aramco năm 2019 để trở thành IPO lớn nhất lịch sử. Các ngân hàng lớn như Bank of America, Citigroup, Goldman Sachs, JPMorgan Chase và Morgan Stanley đang dẫn dắt thương vụ.
Dù có những lo ngại về khả năng hấp thụ của thị trường, sự kiện này được dự báo sẽ thu hút dòng tiền cực lớn nhờ việc nhanh chóng được đưa vào các chỉ số như Nasdaq 100.
Một nhà đầu tư mạo hiểm từng ủng hộ X (Twitter) và SpaceX nhận định: "Tôi không nói rằng quy trình đầu tư của chúng tôi chỉ là đưa tiền cho bất cứ thứ gì ông ấy muốn. Nhưng thành thật mà nói, đó không phải là một chiến lược tồi. Đừng bao giờ đặt cược ngược lại Elon".
*Nguồn: FT, WSJ
