Việt Nam chính thức có thị trường carbon, thúc đẩy mô hình tăng trưởng bền vững

Ngày 29/6, Việt Nam chính thức khai trương và đưa sàn giao dịch carbon vào vận hành, đánh dấu sự hình thành của một thị trường hoàn toàn mới trong nền kinh tế. Đây được xem là mắt xích quan trọng giúp hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững, đồng thời cụ thể hóa cam kết đạt phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050.

Sự kiện này diễn ra sau quá trình chuẩn bị kéo dài với việc hoàn thiện đồng bộ hành lang pháp lý, hạ tầng công nghệ, cơ chế thanh toán và hệ thống đăng ký tín chỉ carbon. Theo lộ trình đã được Chính phủ phê duyệt, các hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon sẽ được quản lý trên Hệ thống đăng ký quốc gia, lưu ký tại Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) và giao dịch trên hệ thống do Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) vận hành.

Tại Hội thảo "Chuyển đổi xanh, cần gì để tăng tốc?" do Báo Thanh Niên tổ chức ngày 26/6, nhiều chuyên gia nhận định việc đưa thị trường carbon vào hoạt động không chỉ bổ sung một công cụ tài chính mới mà còn tạo nền tảng pháp lý để thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh của doanh nghiệp và nền kinh tế.

Cơ chế vận hành của thị trường carbon dựa trên nguyên tắc doanh nghiệp phát thải vượt hạn ngạch sẽ phải mua thêm tín chỉ từ các đơn vị có lượng phát thải thấp hơn. Điều này tạo động lực kinh tế rõ ràng để doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, tối ưu quy trình sản xuất và giảm lượng khí nhà kính phát ra môi trường.

Theo thống kê, khoảng 80 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới đã triển khai thị trường carbon và đạt nhiều kết quả tích cực trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp. Việt Nam được kỳ vọng sẽ tận dụng hiệu quả mô hình này để nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường toàn cầu ngày càng khắt khe.

GS-TS Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh doanh (ĐH Kinh tế TP.HCM), đánh giá Việt Nam đã có sự chuẩn bị khá đầy đủ về cơ sở pháp lý cho sự ra đời của sàn giao dịch carbon. Việc phân bổ hạn ngạch phát thải cho các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất thép và xi măng đã tạo nền tảng để thị trường vận hành theo cơ chế mua bán hạn ngạch tương tự như các sàn giao dịch tài chính.

Theo GS-TS Võ Xuân Vinh, doanh nghiệp phát thải vượt mức sẽ phải mua thêm hạn ngạch từ các đơn vị còn dư. Chính nhu cầu giao dịch này tạo nên thị trường carbon, trong khi quy trình vận hành được xây dựng khá tương đồng với thị trường chứng khoán nên việc tổ chức giao dịch không quá phức tạp.

Không chỉ góp phần giải quyết bài toán giảm phát thải, sàn giao dịch carbon còn được kỳ vọng trở thành động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ trong doanh nghiệp. Theo GS-TS Võ Xuân Vinh, khi phải trả chi phí cho lượng phát thải vượt hạn ngạch, doanh nghiệp sẽ có động lực mạnh mẽ hơn để đầu tư công nghệ tiết kiệm nguyên liệu, giảm tiêu hao năng lượng và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Ông cho rằng với nền kinh tế định hướng xuất khẩu như Việt Nam, sản phẩm có mức phát thải thấp sẽ có lợi thế lớn khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đều đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc carbon cũng như tiêu chuẩn môi trường. Nếu chậm chuyển đổi, hàng hóa Việt Nam sẽ đối mặt nguy cơ suy giảm năng lực cạnh tranh. Đồng thời, việc hình thành thị trường carbon cũng góp phần thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao, thay vì biến Việt Nam thành điểm đến của các ngành sản xuất có mức phát thải lớn.

PGS-TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế tuần hoàn - ICED (ĐH Quốc gia TP.HCM), nhận định sàn giao dịch carbon là lời giải cho nhiều mục tiêu phát triển cùng lúc. Không chỉ hỗ trợ thực hiện cam kết Net Zero, thị trường này còn tạo thêm giá trị gia tăng cho sản phẩm và nền kinh tế.

Theo PGS-TS Nguyễn Hồng Quân, trong giai đoạn đầu thí điểm, lượng tín chỉ carbon có thể lớn hơn nhu cầu nên giá giao dịch chưa cao. Vì vậy, Nhà nước có thể tham gia mua tín chỉ nhằm kích thích thanh khoản trước khi thị trường phát triển ổn định.

Song song với việc hoàn thiện cơ chế giao dịch, các cơ quan quản lý cũng đã xây dựng đầy đủ khung pháp lý. Quyết định số 263/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính giai đoạn thí điểm 2025-2026. Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục ban hành Thông tư số 11/2026 quy định quản lý hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon, đồng thời phân bổ hạn ngạch thí điểm cho 110 cơ sở phát thải lớn.

Bộ Tài chính cũng đã ban hành Thông tư số 48/2026 hướng dẫn giám sát hoạt động giao dịch và chế độ báo cáo của Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX) và VSDC. Trước thời điểm khai trương, Cục Biến đổi khí hậu cùng VNX, HNX và VSDC đã ký biên bản phối hợp tổ chức vận hành nhằm bảo đảm thị trường hoạt động an toàn, minh bạch.

Theo Phó Cục trưởng Cục Biến đổi Khí hậu Nguyễn Tuấn Quang, phát triển thị trường carbon là giải pháp quan trọng để huy động nguồn lực xã hội phục vụ mục tiêu giảm phát thải. Thực tiễn quốc tế cho thấy công cụ này giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong chiến lược giảm phát thải, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh trước các hàng rào kỹ thuật về môi trường.

Ông Nguyễn Thành Công, Phó Trưởng phòng Thị trường carbon (Cục Biến đổi khí hậu), cho biết hành lang pháp lý hiện đã đủ điều kiện để doanh nghiệp tham gia thị trường. Điều quan trọng là doanh nghiệp cần nắm rõ quy trình giao dịch, quyền lợi và nghĩa vụ để tận dụng hiệu quả cơ hội từ thị trường carbon.

Phó Giáo sư-Tiến sỹ Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược Nông nghiệp và Môi trường, đánh giá dư địa giảm phát thải của doanh nghiệp Việt Nam còn rất lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng, sản xuất, nông nghiệp và sử dụng tài nguyên. Theo ông, cơ chế giao dịch tín chỉ carbon sẽ không chỉ hỗ trợ tài chính cho quá trình chuyển đổi xanh mà còn thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng phát thải thấp.

Thực tế, Việt Nam đã chứng minh tiềm năng phát triển tín chỉ carbon khi bán thành công 10,3 triệu tín chỉ carbon rừng khu vực Bắc Trung Bộ cho Ngân hàng Thế giới, thu về 51,5 triệu USD. Với gần 14,8 triệu ha rừng và tỷ lệ che phủ trên 42%, cùng các chương trình chuyển đổi nông nghiệp như Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, dư địa phát triển tín chỉ carbon trong nhiều lĩnh vực vẫn còn rất lớn.

Việc chính thức đưa sàn giao dịch carbon vào hoạt động không chỉ đánh dấu bước phát triển mới của thị trường tài chính xanh mà còn tạo nền tảng để doanh nghiệp từng bước thích ứng với các tiêu chuẩn phát triển bền vững của thế giới. Khi lượng phát thải trở thành một loại tài sản có thể định giá và giao dịch, động lực đầu tư công nghệ sạch, nâng cao hiệu quả sản xuất và thu hút dòng vốn xanh sẽ ngày càng rõ nét, góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp của Việt Nam.