Một tuyến đường mới nên đi qua đâu? Nếu xây thêm một cây cầu, khu vực nào sẽ giảm ùn tắc nhiều nhất? Hay một khu đô thị mới sẽ tác động ra sao đến giao thông, môi trường và chất lượng sống sau 10 hay 20 năm? Những bài toán từng khiến các nhà quy hoạch mất hàng tháng khảo sát và tính toán nay đã và đang được AI, Big Data và các mô hình Digital Twin hỗ trợ giải quyết chỉ trong thời gian ngắn.
Tuy nhiên, theo TS.KTS. Lê Minh Khuê, giảng viên nhóm chuyên môn Quy hoạch, Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, điều thay đổi lớn nhất không nằm ở tốc độ xử lý dữ liệu mà ở việc AI đang định nghĩa lại cách nghề quy hoạch vận hành.
AI đang thay đổi nghề quy hoạch như thế nào?
Ngày nay, AI đã và đang trở thành công cụ giúp phân tích lượng dữ liệu quy hoạch khổng lồ, phát hiện quy luật, dự báo xu hướng và mô phỏng nhiều kịch bản phát triển trước khi một quyết định được đưa ra. Đây cũng là xu hướng được nhiều tổ chức quốc tế xem là nền tảng của thế hệ đô thị thông minh tiếp theo.
Theo báo cáo "Future Cities Advisory Outlook 2025" của UN-Habitat, đến năm 2050 sẽ có thêm khoảng 2,3 tỷ người sinh sống tại các đô thị. Áp lực gia tăng về nhà ở, giao thông, năng lượng và môi trường khiến các thành phố không thể tiếp tục quản lý theo phương thức truyền thống mà cần chuyển sang mô hình vận hành dựa trên dữ liệu và AI.
Trong bối cảnh đó, TS.KTS. Lê Minh Khuê cho rằng ngành quy hoạch đang trải qua sự thay đổi sâu sắc chưa từng có. "Có thể nói, hầu hết các ngành nghề nói chung và ngành quy hoạch nói riêng đều đang chứng kiến những thay đổi rõ rệt dưới tác động của khoa học công nghệ.
AI giống như một “bộ não siêu việt” có thể lưu trữ và xử lý hàng triệu điểm dữ liệu về giao thông, khí hậu, dân cư để đưa ra những dự báo quy hoạch nhanh chóng. Gần đây hơn, AI tạo sinh còn có thể hỗ trợ đề xuất các phương án quy hoạch ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng."
Theo vị chuyên gia, thay đổi quan trọng nhất không phải AI làm thay công việc của nhà quy hoạch mà là AI đang thay đổi cách công việc được thực hiện. "Trước đây, một đồ án quy hoạch gần như là một “bức ảnh chụp” tại một thời điểm. Còn bây giờ, với GIS, viễn thám, dữ liệu di động và dữ liệu giao thông thời gian thực, nhà quy hoạch có thể quan sát đô thị như một cơ thể sống, liên tục biến động."
Đó cũng là lý do nhiều quốc gia đang chuyển trọng tâm từ "quy hoạch tĩnh" sang "quản trị đô thị động". Theo McKinsey, AI thế hệ mới đang giúp các thành phố chuyển từ mô hình quản lý dựa trên báo cáo và phản ứng sau sự cố sang mô hình có khả năng quan sát, dự báo và điều chỉnh theo thời gian thực. Digital Twin không còn chỉ là bản mô phỏng 3D mà trở thành "bảng điều khiển" để chính quyền thử nghiệm các kịch bản trước khi triển khai ngoài thực địa.
Điều này đã được chứng minh tại nhiều đô thị lớn trên thế giới. Theo Reuters, hơn 500 thành phố trên thế giới được dự báo sẽ ứng dụng Digital Twin trong công tác quản lý và quy hoạch đô thị, khi công nghệ này ngày càng chứng minh hiệu quả trong việc mô phỏng hạ tầng, dự báo thiên tai và tối ưu vận hành.
Dù vậy, TS.KTS. Lê Minh Khuê cho rằng giá trị của AI không nằm ở từng công nghệ riêng lẻ mà ở khả năng kết nối nhiều lớp dữ liệu thành một hệ thống thống nhất. "Dưới góc nhìn quy hoạch, GIS đóng vai trò là nền tảng không gian, Big Data là nguồn nhiên liệu, AI là bộ não phân tích và dự báo, còn Digital Twin là không gian thử nghiệm. Giá trị thực sự không nằm ở từng công nghệ mà nằm ở sự tích hợp."
Chính sự tích hợp giữa giữa các công cụ này đang mở ra một cách tiếp cận mới cho ngành quy hoạch: từ việc đưa ra những quyết định dựa nhiều vào kinh nghiệm sang quá trình ra quyết định được hỗ trợ bởi dữ liệu và mô phỏng. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, để AI thực sự phát huy vai trò trong quy hoạch, công nghệ mới chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm ở chất lượng dữ liệu, nguồn nhân lực và hành lang pháp lý.
Theo TS.KTS. Lê Minh Khuê, đây cũng chính là điểm nghẽn lớn nhất của Việt Nam hiện nay. "Trụ cột đầu tiên là dữ liệu và đây cũng là điểm nghẽn lớn nhất hiện nay. AI chỉ tốt khi dữ liệu đầu vào tốt. Hiện dữ liệu đô thị còn phân tán ở nhiều cơ quan, nhiều định dạng khác nhau, thiếu chuẩn hóa và thiếu cơ chế chia sẻ liên ngành. Muốn ứng dụng AI thực chất trong quy hoạch, trước tiên cần xây dựng hạ tầng dữ liệu không gian quốc gia đủ mạnh, có chuẩn dữ liệu thống nhất và cơ chế liên thông giữa các bộ, ngành và địa phương."
Theo ông, nếu ví AI là động cơ thì dữ liệu chính là nhiên liệu. Một hệ thống AI tiên tiến cũng khó tạo ra giá trị khi phải vận hành trên những bộ dữ liệu không đầy đủ hoặc thiếu tính kết nối. Đây cũng là lý do nhiều quốc gia đầu tư mạnh vào các nền tảng dữ liệu dùng chung trước khi triển khai các ứng dụng AI quy mô lớn trong quản lý đô thị.
Không chỉ dữ liệu, vị chuyên gia cho rằng Việt Nam còn cần chuẩn bị thêm hai trụ cột khác là nguồn nhân lực liên ngành và hệ thống thể chế đủ linh hoạt để theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. "Chúng ta cần những người vừa hiểu quy hoạch đô thị, vừa hiểu đủ về khoa học dữ liệu để làm cầu nối, chứ không phải chỉ đào tạo riêng biệt kỹ sư công nghệ thông tin và kiến trúc sư quy hoạch rồi hy vọng họ tự hiểu nhau."
Đô thị thông minh không chỉ cần "hạ tầng bê tông" mà còn cần "hạ tầng dữ liệu"
Khi dữ liệu ngày càng trở thành "tài nguyên" của các đô thị thông minh, vấn đề bảo mật và quyền riêng tư cũng nổi lên như một thách thức mới. Theo TS.KTS. Lê Minh Khuê, nếu trước đây người làm quy hoạch chủ yếu quan tâm đến đường sá, công viên hay hạ tầng kỹ thuật thì trong tương lai, họ còn phải tính đến "hạ tầng dữ liệu" ngay từ giai đoạn thiết kế.
Ông nói: "Khi thiết kế một thành phố thông minh, tôi quan niệm phải xây dựng hạ tầng dữ liệu song song với hạ tầng bê tông. Chúng ta không chỉ bố trí đường sá hay công viên, mà còn phải thiết kế cả luật chơi cho dòng chảy dữ liệu: ai được thu thập, dùng vào việc gì và ranh giới bảo vệ quyền riêng tư ở đâu."
Theo vị chuyên gia, một thành phố càng thông minh càng dễ tổn thương nếu bảo mật dữ liệu không được tích hợp ngay từ đầu. Vì vậy, cùng với đầu tư công nghệ, việc hoàn thiện khung pháp lý về quyền sở hữu, chia sẻ và bảo vệ dữ liệu sẽ là điều kiện tiên quyết để AI phát triển bền vững trong lĩnh vực quy hoạch.
Nhìn về tương lai, TS.KTS. Lê Minh Khuê kỳ vọng AI tạo sinh kết hợp với mô phỏng đa kịch bản sẽ giúp các nhà quy hoạch nhanh chóng thử nghiệm hàng trăm phương án phát triển đô thị. Cùng với đó, Digital Twin tích hợp dữ liệu thời gian thực và các nền tảng tham gia cộng đồng số sẽ thu hẹp khoảng cách giữa quy hoạch trên giấy với quá trình vận hành thực tế, đồng thời tạo điều kiện để người dân tham gia nhiều hơn vào quá trình xây dựng thành phố.
TS.KTS. Lê Minh Khuê nhấn mạnh, giá trị lớn nhất của công nghệ không nằm ở việc thay thế con người mà ở khả năng hỗ trợ con người đưa ra những quyết định tốt hơn. Theo ông: "Bước ngoặt thực sự của ngành quy hoạch không nằm ở bản thân công nghệ, mà nằm ở việc chúng ta có đủ bản lĩnh và tầm nhìn để dùng công nghệ phục vụ cho mục tiêu lớn hơn: xây dựng những đô thị đáng sống, công bằng và bền vững cho con người."
"AI không thay thế được khả năng thấu hiểu con người"
Sự phát triển mạnh mẽ của AI cũng đặt ra câu hỏi quen thuộc: Liệu nhà quy hoạch có bị thay thế bởi máy móc? Theo TS.KTS. Lê Minh Khuê, câu trả lời là không. Ông cho rằng AI có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn con người rất nhiều, nhưng bản chất của quy hoạch đô thị không chỉ là bài toán kỹ thuật. Đó còn là quá trình dung hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng, đồng thời gìn giữ bản sắc văn hóa, lịch sử của mỗi địa phương.
Ông chia sẻ: "Tôi thường chia kỹ năng của sinh viên thành ba nhóm. Thứ nhất là tư duy dữ liệu không gian. Thứ hai là các công cụ chuyên môn như GIS, dữ liệu lớn, Digital Twin và AI. Nhưng điều tôi nhấn mạnh nhất là nhóm kỹ năng con người. AI có thể tối ưu một bài toán có mục tiêu rõ ràng, còn quy hoạch đô thị bản chất là quá trình thương lượng giữa nhiều lợi ích khác nhau."
Theo ông, khả năng đọc bối cảnh văn hóa - xã hội, tư duy phản biện, kỹ năng giao tiếp với cộng đồng và thiết kế không gian mang bản sắc địa phương vẫn là những giá trị mà AI khó có thể thay thế. Điều đó cho thấy AI đang thay đổi cách con người làm việc chứ chưa thể thay thế vai trò của con người trong những lĩnh vực đòi hỏi sự cân bằng giữa công nghệ, xã hội và văn hóa như quy hoạch đô thị.
AI đang mở ra một chương mới cho ngành quy hoạch, nhưng dữ liệu, thể chế và con người mới là những yếu tố quyết định thành công. Khi ba trụ cột này cùng được hoàn thiện, công nghệ sẽ trở thành động lực để xây dựng những đô thị thông minh và đáng sống hơn./
