Từ vùng đất nổi tiếng với nông nghiệp, khí hậu và khai khoáng, Arizona đang trở thành trung tâm bán dẫn mới của nước Mỹ. Hơn 200 tỷ USD đầu tư, 75 công ty sản xuất chip và hàng chục nghìn việc làm đang đổ về Phoenix trong cuộc đua AI toàn cầu.
Nhưng cùng lúc, một câu hỏi lớn cũng xuất hiện. Liệu “giấc mơ chip” có đáng để đánh đổi bằng nguồn nước, điện năng và rủi ro môi trường giữa sa mạc khô hạn?
Arizona trở thành “thủ phủ chip” mới của Mỹ nhờ cuộc đua AI
Nền kinh tế Arizona từng được định nghĩa bởi “5 chữ C”: cotton (bông), cattle (gia súc), citrus (cây có múi), copper (đồng) và climate (khí hậu). Nhưng giờ đây, nhiều người cho rằng bang này đã có “chữ C thứ sáu”: chip. Khắp khu vực Đại Phoenix, các nhà máy bán dẫn đang mọc lên dày đặc, kéo theo những đại lộ mới mang tên “Processor Avenue” hay “Transistor Road”.
Các khu đô thị, nhà ở và trung tâm thương mại cũng được quy hoạch xung quanh các tổ hợp sản xuất chip, tạo nên mô hình được ví như “thị trấn công ty” kiểu mới. Theo Hội đồng Kinh tế Greater Phoenix (GPEC), chỉ trong 5 năm qua, Arizona đã thu hút hơn 200 tỷ USD đầu tư vào ngành bán dẫn. Hơn 75 công ty chip đã đổ về khu vực này, biến Phoenix thành một trong những trung tâm sản xuất chất bán dẫn quan trọng nhất nước Mỹ.
Đây cũng là lý do hội nghị Semicon West, sự kiện lớn của ngành bán dẫn vốn gắn với khu vực Vịnh San Francisco suốt hơn nửa thế kỷ chuyển đến Phoenix. Theo SEMI, số lượng gian hàng tại sự kiện tăng 45%, còn lượng người đăng ký tham dự tăng tới 60%. Arizona hiện tự quảng bá là “trụ sở ngành bán dẫn của Mỹ”.
Với giới chức địa phương, đây không chỉ là cơ hội kinh tế mà còn là chiến lược sống còn để bang giảm phụ thuộc vào nông nghiệp. Đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến hạn hán ngày càng nghiêm trọng như hiện nay. Động lực lớn nhất cho sự bùng nổ này đến từ Đạo luật CHIPS và Khoa học năm 2022 của Mỹ.
Sau cuộc khủng hoảng thiếu chip toàn cầu trong đại dịch COVID-19, Washington quyết định chi 52,7 tỷ USD để đưa sản xuất bán dẫn quay lại trong nước. Arizona nhanh chóng trở thành tâm điểm. Intel được Bộ Thương mại Mỹ cấp tới 7,86 tỷ USD và đang đầu tư 32 tỷ USD để xây thêm hai nhà máy cùng mở rộng tổ hợp hiện có tại Arizona. Công ty đặt cược lớn vào các chip AI thế hệ mới sau khi bỏ lỡ làn sóng smartphone trước đây.
Trong khi đó, TSMC, nhà sản xuất chip lớn nhất thế giới được cấp tới 6,6 tỷ USD theo Đạo luật CHIPS và đang triển khai khoản đầu tư lên tới 165 tỷ USD tại Mỹ, phần lớn tập trung ở Phoenix. Đây được xem là khoản đầu tư trực tiếp nước ngoài lớn nhất lịch sử nước Mỹ.
TSMC có kế hoạch xây dựng tổng cộng 6 nhà máy bán dẫn tại Arizona. Công ty đã bắt đầu sản xuất GPU AI Blackwell cho Nvidia tại Phoenix trong năm nay, trong khi Intel cũng đã sản xuất dòng vi xử lý Panther Lake dành cho máy tính AI và gaming tại tổ hợp Ocotillo ở Chandler.
Theo Sanjay Kumar, cựu lãnh đạo Văn phòng CHIPS của Mỹ và hiện là phó chủ tịch công ty tư vấn Kearney, các dây chuyền tiên tiến như công nghệ N2 của TSMC đặc biệt quan trọng vì “đó là công nghệ Trung Quốc chưa có” và là nền tảng cho AI thế hệ mới. Đối với Washington, Arizona giờ đây không chỉ là trung tâm kinh tế, mà còn là mặt trận công nghệ trong cuộc cạnh tranh với châu Á.
Tuy nhiên, đằng sau bầu không khí lạc quan tại Semicon West, một cuộc tụ họp khác cũng diễn ra ở Phoenix. Chưa đầy 100 người tập trung tại sự kiện mang tên “Dark Side of Chips”, tức Mặt tối của chip. Tại đây, các tổ chức lao động và môi trường cảnh báo rằng ngành bán dẫn có thể lặp lại những sai lầm từng xảy ra ở Thung lũng Silicon: ô nhiễm hóa chất, bất bình đẳng lao động và áp lực khổng lồ lên tài nguyên địa phương.
Đánh đổi môi trường, năng lượng, nguồn nước lấy việc làm: Liệu có đáng?
Lời hứa hấp dẫn nhất mà các công ty chip đưa ra là việc làm. Ngành bán dẫn tại Phoenix hiện sử dụng hơn 33.000 lao động, với khoảng 4.000 việc làm mới được tạo ra từ năm 2020. Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Mỹ dự đoán lực lượng lao động ngành này sẽ tăng thêm 115.000 người vào năm 2030.
Các trường đại học và cao đẳng tại Arizona cũng đã mở hàng loạt chương trình đào tạo chuyên biệt để cung cấp nhân lực cho ngành chip. Nhưng nhiều người lao động cho rằng thực tế không màu hồng như các thông cáo báo chí.
Jack, cựu nhân viên Intel tại Phoenix, cho biết anh từng đi tới các trường học địa phương để khuyến khích học sinh tham gia ngành bán dẫn. Tuy nhiên sau gần một thập kỷ làm việc, sự lạc quan của anh biến mất.
Theo Jack, nhiều kỹ thuật viên người Mỹ làm công việc tương tự kỹ sư nước ngoài nhưng được trả lương thấp hơn đáng kể. Intel từng phải chi 5 triệu USD năm 2019 để dàn xếp các cáo buộc phân biệt đối xử về lương đối với nhân viên nữ, người Mỹ gốc Phi và gốc Tây Ban Nha.
Một tranh cãi khác nằm ở vấn đề lao động nhập cư. Theo báo cáo của Rest of World năm ngoái, khoảng một nửa trong số 2.200 nhân viên TSMC tại Arizona đến từ Đài Loan. Công ty bị chỉ trích vì mang văn hóa làm việc khắc nghiệt sang Mỹ, với thời gian làm việc 12-16 giờ mỗi ngày và yêu cầu trực điện thoại gần như liên tục. TSMC hiện đối mặt với vụ kiện tập thể liên quan tới cáo buộc phân biệt đối xử với lao động không phải người châu Á và không phải công dân Đài Loan.
Không chỉ lao động, môi trường cũng trở thành điểm nóng. Ngành bán dẫn vốn nổi tiếng sử dụng lượng lớn hóa chất độc hại. Thung lũng Silicon hiện vẫn còn hàng loạt khu vực ô nhiễm nghiêm trọng từ thời kỳ đầu sản xuất chip, đặc biệt ở quận Santa Clara.
Arizona cũng có tiền lệ tương tự. Nhà máy Motorola cũ để lại một vùng ô nhiễm dài khoảng 7 dặm gần sân bay Sky Harbor sau khi hóa chất rò rỉ vào đất và nước ngầm. Các chất gây ô nhiễm bao gồm benzen, asen, cloroform và chì. Các nhà hoạt động cảnh báo rằng nhà máy bán dẫn thực chất cũng là “một cơ sở hóa chất”.
Đặc biệt gây tranh cãi là PFAS, nhóm “hóa chất vĩnh cửu” được dùng rộng rãi trong sản xuất chip nhờ khả năng chống ăn mòn và chịu nhiệt. Những hóa chất này gần như không phân hủy trong môi trường và liên quan tới nguy cơ ung thư, huyết áp cao, cholesterol cao và nhiều vấn đề sức khỏe khác. Tại Semicon West, lãnh đạo SEMI thừa nhận PFAS là yếu tố “sống còn” đối với ngành chip. CEO Ajit Manocha tuyên bố: “Không có PFAS, chúng ta có thể phải đóng cửa”.
Song vấn đề lớn nhất tại Arizona có lẽ là nước. Phoenix nằm giữa sa mạc, nơi gần 83% diện tích bang trải qua hạn hán nghiêm trọng trong những tháng gần đây. Trong khi đó, sản xuất bán dẫn tiêu tốn lượng nước khổng lồ để tạo ra “nước siêu tinh khiết” dùng rửa wafer và khắc chip.
Một gallon nước siêu tinh khiết có thể cần tới 1.600 gallon nước máy để sản xuất. Nhà máy đầu tiên của TSMC tại Arizona hiện tiêu thụ khoảng 4,75 triệu gallon nước mỗi ngày, tương đương lượng dùng của hơn 14.000 hộ gia đình. Khi cả ba nhà máy đi vào hoạt động, con số dự kiến tăng lên 16,4 triệu gallon/ngày.
TSMC cho biết họ có thể tái chế tới 65% lượng nước sử dụng và đặt mục tiêu tái chế ít nhất 90% vào năm 2028. Intel cũng công bố đã sử dụng hơn 3,1 tỷ gallon nước tại Arizona trong năm 2024, đồng thời hoàn trả 2,4 tỷ gallon cho hệ thống địa phương để tái sử dụng. Dù vậy, các nhà hoạt động cho rằng cần nhìn vào “tác động tích lũy” của toàn bộ hệ sinh thái chip, bao gồm cả nhà cung cấp, trung tâm dữ liệu và khu đô thị mọc lên xung quanh.
Điện năng cũng là một bài toán nan giải khác. Phoenix hiện là thị trường trung tâm dữ liệu lớn thứ năm nước Mỹ, trong khi các nhà máy chip cũng ngốn điện khổng lồ. Giá điện bán buôn tại Phoenix đã tăng từ khoảng 16 USD/MWh năm 2020 lên khoảng 21 USD trong năm nay.
Điều đáng lo là Arizona vẫn phụ thuộc lớn vào khí đốt tự nhiên, nguồn năng lượng hóa thạch khiến tình trạng nóng lên toàn cầu nghiêm trọng hơn. Phoenix vốn đã là thành phố lớn nóng nhất nước Mỹ, nơi điều hòa gần như là nhu cầu sống còn.
Giữa những tranh cãi đó, cư dân địa phương bắt đầu tổ chức phản đối. Một chiến thắng đáng chú ý xảy ra tại Peoria, ngoại ô Phoenix, nơi người dân phản đối dự án nhà máy đóng gói chip trị giá 7 tỷ USD của Amkor vì lo ngại ô nhiễm PFAS và áp lực lên nguồn nước. Sau làn sóng phản đối, công ty buộc phải chuyển địa điểm nhà máy xa khu dân cư và trường học hơn.
Tuy nhiên, nhiều người tin rằng đây mới chỉ là khởi đầu. Trong bối cảnh Mỹ quyết tâm giành lại vị thế sản xuất chip toàn cầu, Arizona đang trở thành biểu tượng của cuộc đánh đổi giữa công nghệ, việc làm và tài nguyên môi trường. Thành phố sa mạc này có thể là “Thung lũng Silicon mới”, nhưng cái giá để duy trì giấc mơ AI có lẽ sẽ không hề rẻ.
*Nguồn bài viết: The Verge
