Từ cảnh báo đáp trả cứng rắn của Trung Quốc, phản ứng thận trọng của EU, đến sự lao dốc của thị trường chứng khoán toàn cầu, triển vọng kinh tế thế giới trở nên ảm đạm chưa từng thấy. Tuy nhiên, cú “quay xe” bất ngờ của ông Trump vào phút chót đã phần nào xoa dịu căng thẳng, nhưng vẫn để ngỏ nhiều câu hỏi về tương lai của thương mại quốc tế.
Rào cản thương mại cao nhất trong hơn 10 năm
Tổng thống Mỹ Donald Trump chiều 2/4 (giờ địa phương) đã công bố áp mức thuế cơ bản 10% đối với hàng nhập khẩu từ tất cả các đối tác thương mại và mức thuế quan cao hơn (thuế đối ứng), dao động từ 10-49%, đối với hàng chục đối tác có thặng dư thương mại với Mỹ. Các mức thuế quan này của Mỹ sẽ tương đương với các rào cản thương mại cao nhất trong hơn 10 năm qua. Bên cạnh các mức thuế đối ứng, Mỹ còn áp thuế 25% đối với ô tô nhập khẩu vào nước này từ ngày 3/4.
Trong số các nền kinh tế lớn bị ảnh hưởng nhiều nhất có Liên minh châu Âu (EU) với mức thuế đối ứng 20% và Trung Quốc chịu thêm mức thuế đối ứng là 34%, ngoài mức 20% hiện tại.
Không lâu sau khi Tổng thống Trump công bố kế hoạch thuế quan mới, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo các quốc gia khác không nên áp dụng những biện pháp trả đũa đối với thuế nhập khẩu của Mỹ và nhấn mạnh rằng điều này chỉ có thể làm căng thẳng thương mại leo thang.
Đa dạng trong phản ứng toàn cầu
Đáp lại, Ủy ban Thuế quan của Quốc vụ viện Trung Quốc thông báo sẽ áp mức thuế bổ sung 34% đối với tất cả hàng hóa nhập khẩu có nguồn gốc từ Mỹ, ngoài các mức thuế hiện hành. Quyết định này có hiệu lực từ ngày 10/4. Đồng thời, Bộ Thương mại Trung Quốc đã đưa 11 thực thể Mỹ (trong đó có Skydio) vào "danh sách thực thể không đáng tin cậy" và 16 thực thể Mỹ (có cả High Point Aerotech) vào danh sách kiểm soát xuất khẩu. Trung Quốc cũng tiến hành điều tra chống bán phá giá đối với ống CT y tế nhập khẩu từ Mỹ và Ấn Độ. Đáng chú ý, Trung Quốc quyết định thực hiện các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với 7 loại mặt hàng đất hiếm trung bình và nặng (samarium, gadolinium, terbium, dysprosium, lutetium, scandium, yttrium), có hiệu lực ngay lập tức.
Đến ngày 7/4 (theo giờ địa phương), Tổng thống Mỹ tuyên bố chính quyền của ông sẽ áp thuế bổ sung 50% lên hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc, nếu nước này không rút lại mức thuế trả đũa 34%. Trên mạng xã hội Social Truth, Tổng thống Trump cho biết thời hạn để Trung Quốc rút lại các mức thuế là ngày 8/4. Nếu Trung Quốc không thực hiện, mức thuế bổ sung 50% sẽ có hiệu lực vào ngày 9/4, đưa mức thuế của Mỹ đánh vào hàng hóa Trung Quốc lên 104%. Ngoài ra, Mỹ sẽ đình chỉ mọi cuộc đàm phán với Trung Quốc được tổ chức theo đề nghị của nước này.
Trong khi đó, với phản ứng mềm mỏng hơn, Liên minh châu Âu (EU) đã phát đi cảnh báo mạnh mẽ về việc đáp trả các mức thuế quan mới do Tổng thống Trump đề xuất, khẳng định sẽ sử dụng "các biện pháp pháp lý, chính đáng, tương xứng và quyết đoán". Chính phủ Vương quốc Anh ngày 3/4 khởi động cuộc tham vấn kéo dài 4 tuần với các doanh nghiệp về những biện pháp trả đũa thuế quan của Mỹ nếu hai nước không nhất trí được một thỏa thuận nhằm giảm thuế quan của Mỹ.
Còn Thủ tướng Canada Mark Carney cho biết Canada sẽ áp dụng mức thuế 25% đối với tất cả các loại xe nhập khẩu từ Mỹ không tuân thủ Hiệp định thương mại Mỹ-Mexico-Canada (USMCA).
Thủ tướng các nước Anh, Australia và Italy đã tổ chức các cuộc hội đàm về cách thức phản ứng với quyết định thuế quan của ông Trump.
Đặc biệt thông báo thuế quan của Mỹ đã gây ra một “cơn địa chấn” trên thị trường tài chính. Tuần trước, cả ba chỉ số chính trên Phố Wall đều ghi nhận mức giảm trong hai ngày lớn nhất kể từ khi đại dịch COVID-19 gây ra sự hoảng loạn toàn cầu trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Trump. Trong hai phiên 3-4/4, chỉ số Dow Jones giảm 9,3%, S&P 500 giảm 10,5% và Nasdaq giảm 11,4%. Theo dữ liệu từ Dow Jones Market Data, giá trị cổ phiếu Mỹ đã bốc hơi khoảng 9.600 tỷ USD kể từ ngày 17/1, tức phiên cuối cùng trước khi Tổng thống Trump tuyên thệ nhậm chức nhiệm kỳ hai. Và khoảng 5.000 tỷ USD trong số đó đã "bay hơi" chỉ trong hai phiên 3-4/4, đánh dấu hai ngày sụt giảm giá trị thị trường lớn nhất trong lịch sử. Trong khi đó, các thị trường chứng khoán châu Á và châu Âu cũng đồng loạt giảm điểm mạnh.
Nhà Trắng ngày 8/4 thông báo gần 70 đối tác thương mại đã chủ động liên hệ với chính quyền Tổng thống Trump để khởi động các cuộc đàm phán nhằm giảm thiểu tác động từ chính sách thuế quan mới của ông. Tổng thống Trump cho biết chính phủ Mỹ đang xây dựng các "thỏa thuận riêng" và sẽ ưu tiên đàm phán với các đồng minh như Nhật Bản và Hàn Quốc. Quan chức thương mại hàng đầu Jamieson Greer cũng tiết lộ Argentina, Việt Nam và Israel nằm trong số các nước đã đề nghị giảm thuế quan cho họ.
Trong khi nhiều đối tác thương mại tìm cách thương lượng để tránh lao vào vòng xoáy thuế quan, cuộc chiến thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc lại tiếp tục leo thang. Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt ngày 8/4 xác nhận rằng mức thuế tổng cộng 104% sẽ chính thức áp dụng đối với hàng hóa Trung Quốc từ ngày 9/4. Bà cho rằng việc Trung Quốc áp thuế trả đũa 34% đối với hàng hóa Mỹ là “sai lầm”, đồng thời khẳng định Washington sẽ có biện pháp thích đáng.
Tuy nhiên, Trung Quốc không tỏ dấu hiệu lùi bước. Ngày 9/4, Trung Quốc đã ra thông báo nước này từ ngày 10/4 sẽ áp thuế bổ sung 50% đối với hàng hóa nhập khẩu từ Mỹ, nâng mức thuế từ 34% trước đó lên 84%. Cùng ngày, người phát ngôn của Bộ Thương mại Trung Quốc cũng ra thông báo Trung Quốc đã đệ đơn kiện Mỹ về biện pháp tăng thuế quan mới nhất theo cơ chế giải quyết tranh chấp của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).
Cùng ngày 9/4, các quốc gia thành viên của EU đã nhất trí về kế hoạch triển khai các biện pháp trả đũa đầu tiên đối với chính sách thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Theo đó, EU sẽ áp các mức thuế, chủ yếu là 25%, đối với một loạt hàng hóa nhập khẩu từ Mỹ bắt đầu từ ngày 15/4 (theo giờ địa phương) như một phản ứng cụ thể đối với thuế kim loại của Mỹ. Khối này vẫn đang đánh giá cách thức đáp trả đối với thuế ô tô và các loại thuế diện rộng hơn. Các biện pháp thuế quan sẽ có hiệu lực theo từng giai đoạn - lần lượt vào ngày 15/4, ngày 16/5 và ngày 1/12. Tuy nhiên, Ủy ban châu Âu tuyên bố rằng "các biện pháp trả đũa này có thể được đình chỉ bất cứ lúc nào, nếu Mỹ đồng ý với một kết quả đàm phán công bằng và cân bằng".
Pha “quay xe” bất ngờ
Trong một động thái bất ngờ của chính quyền Mỹ, ông Trump ngày 9/4 cho biết ông sẽ tạm dừng kế hoạch áp thuế đối ứng trong 90 ngày đối với tất cả các đối tác thương mại không trả đũa Mỹ.
Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social chiều cùng ngày theo giờ địa phương, Tổng thống Trump viết: "Dựa trên thực tế là hơn 75 đối tác thương mại đã liên hệ với các đại diện của Mỹ, bao gồm các bộ Thương mại, Tài chính và đại diện Thương mại Mỹ (USTR), để đàm phán giải pháp cho các vấn đề liên quan đến thương mại, rào cản thương mại, thuế quan, thao túng tiền tệ, thuế quan phi tiền tệ, và các đối tác thương mại này đã không có bất kỳ hình thức trả đũa nào đối với Mỹ, tôi đã cho phép tạm dừng 90 ngày và giảm đáng kể thuế đối ứng xuống 10% trong giai đoạn này, với hiệu lực ngay lập tức".
Tuy nhiên, ông Trump cho biết thuế đối với Trung Quốc giờ đây sẽ tăng lên tổng cộng 125% và có hiệu lực ngay lập tức, sau khi Trung Quốc đáp trả đợt tăng thuế mới của Mỹ.
Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent tiết lộ cho báo chí sau khi ông Trump tạm dừng áp thuế đối ứng rằng các mức thuế được công bố một tuần trước đóng vai trò là cách để đưa các nước đến bàn đàm phán.
Quyết định tạm hoãn áp thuế trong 90 ngày đối với hơn 75 đối tác thương mại từ chính quyền Tổng thống Trump đã đảo ngược xu hướng tiêu cực trên thị trường tài chính sau một tuần hỗn loạn vì làn sóng thuế quan toàn cầu. Chỉ vài khoảnh khắc sau thông báo trên mạng xã hội của ông Trump, chỉ số công nghiệp Dow Jones đã tăng vọt khoảng 2.500 điểm. Chỉ số công nghệ Nasdaq Composite tăng tới 12,2%, ghi nhận ngày giao dịch tăng giá mạnh nhất trong 24 năm qua. Động thái đảo ngược của ông Trump đã nâng đỡ toàn bộ chỉ số Dow Jones, trong đó Nvidia là cổ phiếu tăng mạnh nhất (18,7%). Cả Apple và Boeing đều tăng hơn 15%, trong khi Disney, Goldman Sachs và Nike nằm trong số những cái tên tăng hơn 10%.
Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố quyết định hoãn áp thuế đối ứng với tất cả các đối tác thương mại, trừ Trung Quốc, trong 90 ngày để tạo cơ hội đàm phán, Thủ tướng Canada Mark Carney và đặc phái viên thương mại của Hàn Quốc đã bày tỏ hoan nghênh quyết định này của nhà lãnh đạo Mỹ.
Trong một bài viết trên mạng X, Thủ tướng Canada Carney viết: "Việc Tổng thống Trump thông báo hoãn áp thuế đối ứng là động thái đáng hoan nghênh cho nền kinh tế toàn cầu".
Trả lời phỏng vấn đài truyền hình RTL, Thủ tướng tương lai của Đức Friedrich Merz đánh giá quyết định hoãn thuế của Tổng thống Trump với hầu hết các quốc gia là minh chứng cho sự đoàn kết của châu Âu. Trong một phát biểu khác với đài truyền hình ARD, ông Merz chia sẻ dự định sớm gặp nhà lãnh đạo Mỹ sau khi ông Merz nhậm chức.
Đặc phái viên thương mại của Hàn Quốc Cheong In Kyo cũng cho rằng việc Tổng thống Trump tạm hoãn áp thuế đối ứng với hơn 75 đối tác thương mại sẽ tạo dư địa cho các cuộc đàm phán trong bối cảnh Seoul đang tìm cách giải quyết vấn đề thuế quan với Washington thông qua đối thoại.
Tổng Giám đốc WTO Ngozi Okonjo-Iweala cho rằng Mỹ và Trung Quốc chiếm 3% thương mại thế giới. Vì thế, căng thẳng thương mại giữa hai nước sẽ "gây tổn hại nghiêm trọng đến triển vọng kinh tế toàn cầu". Trong khi đó, theo dự báo sơ bộ của WTO, thương mại hàng hóa giữa Mỹ và Trung Quốc có thể giảm tới 80%.
Quyết định tạm hoãn áp thuế của Tổng thống Trump, dù được nhiều nước hoan nghênh, nhưng vẫn chưa thể khép lại hoàn toàn những bất ổn trong quan hệ thương mại toàn cầu. Cú "quay xe" này, cùng với việc tiếp tục leo thang căng thẳng thương mại với Trung Quốc, cho thấy sự khó lường trong chính sách của Mỹ và đặt ra những thách thức lớn cho cộng đồng quốc tế trong việc tìm kiếm một giải pháp bền vững cho các tranh chấp thương mại. Liệu 90 ngày tới có đủ để xoa dịu căng thẳng và mở ra một kỷ nguyên mới cho thương mại toàn cầu hay chỉ là khoảng lặng trước cơn bão tiếp theo? Câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ.
