Báo cáo tài chính kiểm toán 2025 của Công ty Vàng bạc Đá quý Sài Gòn (SJC) ghi nhận 170.876 viên đá màu, đá quý và đá bán quý được theo dõi ngoài bảng cân đối kế toán, tổng trị giá hơn 1,04 tỷ đồng. Làm một phép chia, con số dừng lại ở mức hơn 6.000 đồng một viên. Đó là mức giá nghe như tiền lẻ, và dễ gây hiểu nhầm.
Nhưng vấn đề không nằm ở phép chia. Vấn đề nằm ở bốn chữ "ngoài bảng cân đối".
Một khoản mục chỉ được đưa lên bảng cân đối kế toán khi doanh nghiệp kiểm soát nó và thu được lợi ích kinh tế từ nó. Việc một vật đang nằm trong kho không đủ để biến vật đó thành tài sản của doanh nghiệp.
Hình dung một gara ô tô. Trong sân lúc nào cũng có vài chục chiếc xe. Nhưng đó là xe khách mang đến sửa. Gara giữ xe, trông xe và chịu trách nhiệm với xe, song không sở hữu chiếc nào trong số đó. Nếu ghi toàn bộ số xe ấy vào tài sản, báo cáo của gara sẽ sai hoàn toàn: tổng tài sản phình lên bằng thứ không phải của mình, và người đọc báo cáo sẽ hiểu sai về quy mô lẫn năng lực thực của doanh nghiệp. Cách xử lý đúng là để chúng ngoài bảng, theo dõi số lượng để phục vụ việc quản lý và giao nhận.
Ngành vàng bạc đá quý vận hành theo đúng logic đó. Đá nằm trong kho nhưng thuộc về người khác là chuyện diễn ra hằng ngày: đá của khách mang đến để gắn hoặc sửa, đá của đối tác ký gửi bán tại quầy, và đá tháo ra từ nữ trang cũ mua vào. Riêng nhóm cuối rất đáng chú ý. Khi mua lại hàng cũ, giá mua được tính theo trọng lượng vàng, phần đá gắn trên món hàng thường không được tính tiền. Vì không có giá mua, số đá này mặc nhiên vào sổ với giá trị gần bằng không, dù bản thân viên đá có thể chẳng liên quan gì đến con số đó.
Với hàng tồn kho thuộc sở hữu, chuẩn mực kế toán Việt Nam quy định rất chặt: ghi nhận theo giá gốc, cuối kỳ đối chiếu với giá trị thuần có thể thực hiện được, và trích lập dự phòng nếu giá trị thu hồi thấp hơn. Có quy trình, có căn cứ, và có chỗ cho kiểm toán viên soát xét.
Với hàng ngoài bảng, như trường hợp hơn 170 nghìn viên đá của SJC, không có chuẩn mực nào quy định cách xác định giá trị. Không giá gốc bắt buộc, không đánh giá lại theo thị trường, không dự phòng giảm giá. Doanh nghiệp ghi một con số đơn giản để sổ theo dõi có con số, thường lấy theo phiếu giao nhận hoặc theo một mức quy ước nội bộ.
Nói cách khác, hơn 1 tỷ đồng giá trị của 170 nghìn viên đá ngoài bảng không phải giá gốc, không phải giá thị trường, cũng không phải giá trị hợp lý. Nó là một con số kỹ thuật phục vụ việc theo dõi số lượng. Vì vậy, lấy tổng chia cho số viên để ra mức 6.000 đồng là một phép tính đúng về số học nhưng không nói lên bất cứ điều gì về giá trị thật của những viên đá đó.
Như vậy, thông tin trên báo cáo tài chính của SJC chỉ cho biết một điều: vào cuối năm 2025, công ty đang giữ 170.876 viên đá.
Khối lượng đá này bao gồm đá ký gửi của khách (không thuộc sở hữu của SJC). Ngoài ra, còn trường hợp là đá vụn, kim cương tấm... được tháo ra từ những sản phẩm mà SJC thua mua. Về sở hữu, những viên đá này thuộc sở hữu của SJC, nhưng không đủ điều kiện, phẩm cấp để ghi nhận như tài sản (vụn, vỡ). SJC theo dõi ngoài bảng để tránh thất thoát.
Báo cáo không cho biết gì thêm về chủng loại, kích cỡ hay giá trị thị trường của số đá ấy. Trong đó có thể là một viên kim cương giá trị rất lớn của khách gửi gắn lại, và cũng có thể là một viên đá màu gần như không có giá trị, thứ được gắn chơi trên chiếc nhẫn cũ mà công ty thu về.
