Kinh tế Canada đang đối mặt với những thách thức ngày càng lớn khi căng thẳng thương mại với Mỹ chưa có dấu hiệu được giải quyết, trong khi giá năng lượng thế giới duy trì ở mức cao do xung đột tại Trung Đông.
Sức ép đồng thời từ thuế quan, chi phí sản xuất và lạm phát không chỉ làm suy yếu triển vọng tăng trưởng mà còn đặt Canada trước yêu cầu phải điều chỉnh mô hình phát triển vốn phụ thuộc sâu vào thị trường Mỹ.
Theo Ngân hàng Trung ương Canada (BoC), sự kết hợp giữa bất ổn thương mại và giá năng lượng cao đang khiến triển vọng kinh tế trở nên khó dự đoán. Trong quyết định chính sách tháng 9, BoC tiếp tục giữ lãi suất cơ bản ở mức 2,25% và cảnh báo các biện pháp thuế quan mới của Mỹ cùng chính sách đáp trả của Canada có thể ảnh hưởng đến đà phục hồi kinh tế.
Ngoài ra, giá dầu cao và chi phí các sản phẩm năng lượng tinh chế đang tiếp tục tạo áp lực lên lạm phát tại Canada. Ngày 14/10, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo tình trạng thiếu hụt dầu diesel toàn cầu có thể kéo dài sang năm 2027 do xung đột làm gián đoạn nguồn cung từ Trung Đông và Nga.
Đối với Canada, một trong những nước sản xuất và xuất khẩu dầu khí lớn của thế giới, giá năng lượng cao lại tạo ra những tác động trái chiều. Doanh nghiệp khai thác dầu khí có thể hưởng lợi từ giá bán cao hơn, nhưng các ngành vận tải, sản xuất, nông nghiệp và người tiêu dùng phải đối mặt với chi phí nhiên liệu ngày càng lớn. Đặc biệt, tình trạng thiếu hụt nhiên liệu tinh chế có thể khiến chi phí trong nước tăng ngay cả khi Canada sở hữu nguồn dầu thô dồi dào.
Trả lời phóng viên TTXVN tại Canada, chuyên gia kinh tế tại Đại học Québec - Giáo sư Vũ Mạnh Chiến cho rằng những diễn biến thương mại trong năm 2026 cho thấy sự phụ thuộc vào thị trường Mỹ không còn đơn thuần là đặc điểm của nền kinh tế Canada mà đã trở thành một điểm yếu chiến lược.
Theo Giáo sư, năm 2025, khoảng 71,7% kim ngạch xuất khẩu của Canada hướng tới thị trường Mỹ, trong khi Canada chỉ chiếm khoảng 15,3% xuất khẩu của Mỹ. Sự bất cân xứng này khiến Canada dễ bị tổn thương hơn khi Washington thay đổi chính sách thương mại. Đặc biệt, có tới 85,7% cơ sở xuất khẩu của Canada bán hàng sang Mỹ, cho thấy rủi ro không chỉ tập trung ở những tập đoàn lớn mà còn lan rộng tới mạng lưới doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Giáo sư Vũ Mạnh Chiến nhận định các biện pháp thuế quan chưa gây ra một cuộc suy thoái ngay lập tức, nhưng có thể làm suy yếu tăng trưởng, giảm năng suất và khiến doanh nghiệp trì hoãn đầu tư. Theo tính toán này, cú sốc thuế quan mới có thể làm giảm khoảng 0,15-0,30% GDP Canada trong 4 đến 6 quý, trong khi khoảng 15.000-35.000 việc làm có nguy cơ bị mất trong vòng 1 năm, chủ yếu ở các ngành chế biến gỗ, đồ nội thất và linh kiện ôtô.
Một vấn đề đáng lo ngại hơn là tác động đối với đầu tư dài hạn. Sự bất định trong chính sách thương mại của Mỹ khiến các doanh nghiệp phải xem xét lại quyết định mở rộng năng lực sản xuất tại Canada để phục vụ thị trường láng giềng. Ngay cả khi một số biện pháp thuế quan được dỡ bỏ, niềm tin của nhà đầu tư khó có thể phục hồi ngay lập tức.
Áp lực lạm phát cũng đang đặt chính sách kinh tế của Canada trước một bài toán phức tạp. Tác động của thuế quan Mỹ và biện pháp trả đũa của Canada cần được phân biệt rõ. Trong khi thuế nhập khẩu của Mỹ có thể làm giảm nhu cầu đối với hàng hóa Canada, thuế trả đũa của Ottawa lại trực tiếp đẩy giá một số hàng nhập khẩu và chi phí đầu vào sản xuất trong nước tăng lên.
Giáo sư Vũ Mạnh Chiến ước tính đợt thuế quan mới có thể khiến lạm phát Canada tăng thêm khoảng 0,2-0,4 điểm phần trăm trong quý 4/2026 và quý 1/2027. Khi kết hợp với giá năng lượng cao, sức ép này có thể khiến việc đưa lạm phát trở lại mục tiêu 2% của BoC trở nên khó khăn hơn.
Theo BoC, những cú sốc nguồn cung như giá năng lượng tăng cao có thể vừa làm suy yếu hoạt động kinh tế, vừa thúc đẩy lạm phát. Điều này khiến họ phải cân nhắc giữa hỗ trợ tăng trưởng và duy trì ổn định giá cả. Việc hạ lãi suất quá sớm có nguy cơ làm gia tăng lạm phát, trong khi duy trì chính sách tiền tệ chặt chẽ có thể gây thêm khó khăn cho doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Tuy nhiên, Giáo sư Vũ Mạnh Chiến cho rằng Canada vẫn có những lợi thế đáng kể, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng và tài nguyên chiến lược. Theo số liệu năm 2025 từ các cơ quan quản lý năng lượng của Canada và Mỹ, Canada xuất khẩu khoảng 4,3 triệu thùng dầu mỗi ngày, trong đó khoảng 3,9 triệu thùng sang Mỹ. Canada cũng cung cấp phần lớn dầu thô nhập khẩu và một tỷ trọng đáng kể khí đốt, điện năng cho thị trường Mỹ.
Sự phụ thuộc trong lĩnh vực năng lượng mang tính hai chiều, bởi nhiều nhà máy lọc dầu Mỹ đã được thiết kế để sử dụng dầu nặng từ Canada. Nhưng việc 90% dầu thô xuất khẩu của Canada hướng tới Mỹ đang cho thấy hạn chế về khả năng chuyển hướng nguồn cung khi quan hệ thương mại trở nên bất ổn.
Giáo sư Vũ Mạnh Chiến cho rằng Canada không nên sử dụng dầu khí làm công cụ trả đũa thương mại, bởi điều này có nguy cơ gây thiệt hại cho chính các tỉnh sản xuất năng lượng và làm gia tăng căng thẳng giữa chính quyền liên bang với các địa phương. Thay vào đó, Canada cần mở rộng năng lực vận chuyển dầu khí tới các thị trường ngoài Bắc Mỹ, phát triển cơ sở xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng và tận dụng lợi thế về khoáng sản thiết yếu.
Về dài hạn, việc đa dạng hóa thị trường là một sự đánh đổi cần thiết, dù Canada có thể phải chấp nhận một phần chi phí tăng trưởng trong ngắn hạn. Việc phát triển hạ tầng xuất khẩu, tăng năng lực sản xuất trong nước và mở rộng quan hệ thương mại với châu Âu, châu Á sẽ đòi hỏi thời gian và nguồn vốn lớn.
Giáo sư Vũ Mạnh Chiến đặc biệt nhấn mạnh tới yêu cầu tháo gỡ những rào cản thương mại giữa các tỉnh bang của Canada. Theo ông, đây là một trong những giải pháp có thể tạo động lực tăng trưởng nội tại, cải thiện năng suất và giảm bớt mức độ phụ thuộc vào những biến động bên ngoài.
Trong bối cảnh xung đột địa chính trị tiếp tục đẩy giá năng lượng lên cao và chính sách thương mại khó dự báo của Mỹ, kinh tế Canada đang đứng trước một giai đoạn điều chỉnh quan trọng. Khả năng duy trì ổn định giá cả, bảo vệ việc làm và thúc đẩy đầu tư sẽ phụ thuộc không chỉ vào kết quả đàm phán với Washington mà còn vào tốc độ thực hiện những cải cách nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và sức chống chịu của nền kinh tế.
