Theo CEO của AMRO, sự bùng nổ trí tuệ nhân tạo (AI) ở châu Á đang tạo ra những lợi ích kinh tế và hứa hẹn những lợi ích lớn hơn nhiều trong tương lai. Trên khắp khối ASEAN+3, nhu cầu tăng cao đối với chất bán dẫn, thiết bị điện tử tiên tiến và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số đang hỗ trợ xuất khẩu và đầu tư, giúp các nền kinh tế vượt qua môi trường toàn cầu đầy bất ổn.
Tuy nhiên, việc khu vực này ngày càng phụ thuộc nhiều vào chu kỳ đầu tư AI đặt ra một câu hỏi ít được chú ý hơn: điều gì sẽ xảy ra khi đầu tư, cơ sở hạ tầng, năng suất và thị trường tài chính vận hành với tốc độ khác nhau?
Rủi ro không nhất thiết nằm ở việc làn sóng bùng nổ AI sẽ kết thúc. Rủi ro là kỳ vọng có thể thay đổi nhanh hơn tốc độ phát triển của nền kinh tế hỗ trợ chúng.
Quy mô của cơ hội là rất lớn. Theo AMRO, khu vực này chiếm gần một nửa tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu các mặt hàng hỗ trợ AI, chẳng hạn như nguyên liệu sản xuất chip, bộ nhớ và các sản phẩm điện toán cốt lõi khác, vào năm 2025. Trong nửa đầu năm 2026, các sản phẩm này đóng góp khoảng 2/3 vào sự tăng trưởng xuất khẩu hàng hóa của ASEAN+3.
Nhu cầu này đã giúp duy trì tăng trưởng khu vực bất chấp chi phí năng lượng cao hơn và sự bất ổn thương mại dai dẳng. AMRO dự báo tăng trưởng ASEAN+3 đạt 4,1% trong cả năm 2026 và 2027.
Tuy nhiên, những con số ấn tượng ban đầu lại che giấu 3 sự không phù hợp về thời điểm mà các nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư nên xem xét nghiêm túc.
Vấn đề đầu tiên nằm giữa việc đầu tư công nghệ và cơ sở hạ tầng điện cần thiết để hỗ trợ vận hành công nghệ. Khả năng AI và các kế hoạch đầu tư có thể mở rộng nhanh chóng song hệ thống điện thì không thể. Công suất phát điện mới và mạng lưới truyền tải cần nhiều năm lập kế hoạch, phê duyệt quy định, huy động vốn và xây dựng.
Điều này tạo ra rủi ro 2 chiều. Nếu cơ sở hạ tầng điện không theo kịp, các trung tâm dữ liệu và các khoản đầu tư liên quan đến AI khác có thể phải đối mặt với chi phí cao hơn hoặc những hạn chế về vận hành. Nếu cơ sở hạ tầng được xây dựng dựa trên những dự báo quá lạc quan, các nền kinh tế có thể phải gánh chịu những tài sản đắt đỏ nhưng lại không được sử dụng hiệu quả.
Tại Đông Nam Á, nhu cầu liên quan đến AI làm tăng thêm nhu cầu điện năng vốn đã tăng cao do sản xuất và đô thị hóa. Tại Malaysia, các đơn đặt hàng cung cấp điện cho trung tâm dữ liệu đã vượt quá 11 gigawatt vào tháng 12/2024, tương đương khoảng 40% công suất phát điện của bán đảo Malaysia.
Sự không phù hợp thứ hai nằm giữa các gói kích thích kinh tế tức thời từ đầu tư vào AI và thời gian cần thiết để hiện thực hóa những lợi ích về năng suất mà nó mang lại.
Việc sản xuất chip tiên tiến, xây dựng trung tâm dữ liệu và lắp đặt thiết bị điện toán tạo ra đơn đặt hàng và doanh thu ngay lập tức. Tuy nhiên, những lợi ích về năng suất mà AI hứa hẹn lại phụ thuộc vào những thay đổi trong quy trình kinh doanh, kỹ năng của lực lượng lao động, cấu trúc tổ chức và sự lan tỏa công nghệ trong các doanh nghiệp.
Những điều chỉnh này không diễn ra tự động hay tức thời. Phân tích dữ liệu từ Chỉ số sẵn sàng về Trí tuệ Nhân tạo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, AMRO nhận thấy rằng Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc và Hồng Kông(Trung Quốc) đều đạt điểm trên 70 trên thang điểm 0-100, nằm trong cùng nhóm với Hoa Kỳ. Ngược lại, 6trong số 14 nền kinh tế thành viên của khu vực - bao gồm Philippines và Việt Nam - đạt điểm dưới 50. Các nền kinh tế có mức độ sẵn sàng về AI thấp hơn có thể mất nhiều thời gian hơn để chuyển đổi đầu tư vào AI thành những lợi ích năng suất trên diện rộng.
Do đó, một quốc gia có thể trải qua một đợt bùng nổ đầu tư mạnh mẽ dựa trên AI rất lâu trước khi công nghệ này tạo ra sự gia tăng tương đương về năng suất trên toàn nền kinh tế. Khoảng cách đó không có nghĩa là khoản đầu tư này sai lầm. Nhưng nó tạo ra sự không chắc chắn về thời điểm và sự phân bổ lợi nhuận trong tương lai.
Điều này dẫn đến sự không phù hợp thứ ba: thị trường tài chính vận động nhanh hơn cả cơ sở hạ tầng lẫn năng suất.
Việc định giá cổ phiếu và các quyết định tài chính đều dựa trên kỳ vọng về lợi nhuận trong tương lai. Nếu những kỳ vọng đó được điều chỉnh, điều kiện tài chính có thể thay đổi đột ngột, ngay cả khi quá trình chuyển đổi công nghệ cơ bản vẫn không thay đổi. Sự biến động gần đây trên thị trường chứng khoán AI và bán dẫn toàn cầu minh họa tốc độ định giá lại này có thể diễn ra nhanh chóng như thế nào.
Đối với ASEAN+3, tác động không chỉ giới hạn ở vận mệnh của từng công ty công nghệ riêng lẻ. Vị trí của khu vực trong mạng lưới sản xuất toàn cầu đồng nghĩa với việc thay đổi kế hoạch đầu tư vào AI có thể đồng thời ảnh hưởng đến xuất khẩu chất bán dẫn, đơn đặt hàng thiết bị, lợi nhuận doanh nghiệp, giá cổ phiếu và dòng vốn xuyên biên giới.
Những tác động này có thể ảnh hưởng lẫn nhau. Nhu cầu xuất khẩu yếu hơn sẽ ảnh hưởng đến doanh thu của các công ty, trong khi định giá giảm hoặc điều kiện tài chính thắt chặt hơn có thể làm giảm đầu tư. Các nền kinh tế chịu ảnh hưởng nặng nề bởi cùng một chu kỳ công nghệ toàn cầu có thể trải qua những điều chỉnh này gần như cùng một lúc.
Phân tích kịch bản của AMRO cho thấy khu vực này dễ bị ảnh hưởng như thế nào trước sự suy giảm đầu tư công nghệ. Nếu đầu tư công nghệ của Mỹ quay trở lại tốc độ tăng trưởng vừa phải như năm 2024, thay vì duy trì đà tăng trưởng gần đây, thì tăng trưởng ASEAN+3 năm 2027 có thể thấp hơn 1,5 điểm phần trăm so với mức cơ sở.
Đây là một kịch bản, không phải là một dự báo. Điều này cũng không ngụ ý rằng đầu tư vào lĩnh vực AI là không bền vững.
Thực tế, AI có thể mang lại những lợi ích đáng kể và lâu dài về năng suất. Nguy hiểm nằm ở việc cho rằng con đường từ đổi mới công nghệ đến lợi ích kinh tế sẽ suôn sẻ, hoặc thị trường tài chính sẽ luôn điều chỉnh dần dần.
Một cuộc cách mạng công nghệ có thể là có thật ngay cả khi một số kỳ vọng xung quanh nó tỏ ra quá sớm. Sự phân biệt này cần định hướng chính sách.
Trước hết, chính phủ cần đảm bảo rằng cơ sở hạ tầng thiết yếu được mở rộng phù hợp với dự báo nhu cầu thực tế. Đầu tư công và khung pháp lý cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc cung cấp điện ổn định mà không làm giảm nhẹ rủi ro thương mại cho các nhà đầu tư tư nhân.
Thứ hai, các nhà hoạch định chính sách nên tập trung vào việc chuyển đổi đầu tư vào AI thành những lợi ích năng suất rộng hơn. Điều này có nghĩa là tăng cường kỹ năng, khuyến khích việc áp dụng công nghệ trong các doanh nghiệp nhỏ hơn và tạo điều kiện để đổi mới lan rộng ra ngoài các quốc gia xuất khẩu công nghệ hàng đầu.
Thứ ba, các cơ quan giám sát tài chính nên nhìn xa hơn những rủi ro trực tiếp từ các công ty công nghệ. Các điểm yếu có thể xuất hiện thông qua các nhà cung cấp, tài trợ cơ sở hạ tầng, thị trường chứng khoán và các trung gian tài chính phi ngân hàng như công ty bảo hiểm và quỹ tín dụng tư nhân. Việc giám sát cần tính đến khả năng một cú sốc chung có thể ảnh hưởng đến nhiều kênh cùng một lúc.
Những ưu tiên này không đòi hỏi sự can thiệp quá mức cũng không phải là sự tự thoả mãn. Chúng đòi hỏi sự sắp xếp trình tự cẩn thận, các chính sách đáng tin cậy và sự linh hoạt để điều chỉnh khi công nghệ và điều kiện thị trường phát triển.
Hợp tác khu vực có thể giúp xác định những điểm yếu chung và tạo điều kiện thuận lợi cho việc trao đổi thông tin. Tuy nhiên, mỗi nền kinh tế cũng phải tự đánh giá mức độ rủi ro của mình và duy trì khoảng không gian chính sách cần thiết để ứng phó với những diễn biến bất ngờ.
Châu Á có lý do chính đáng để chào đón những cơ hội do AI tạo ra. Khả năng sản xuất, chuyên môn công nghệ và mạng lưới sản xuất của khu vực này đặt châu Á vào vị thế mạnh mẽ để hưởng lợi từ sự chuyển đổi này. Nhưng để duy trì lợi thế đó, cần nhiều hơn là chỉ thu hút đầu tư hoặc mở rộng năng lực tính toán.
Thử thách cuối cùng đối với sự bùng nổ AI ở châu Á sẽ không phải là tốc độ tăng trưởng đầu tư, mà là giá trị kinh tế bền vững mà nó tạo ra và khu vực này quản lý rủi ro tốt đến mức nào trong quá trình đó.
