Sau nhiều năm trầm lắng, hoạt động cổ phần hóa, thoái vốn và đấu giá cổ phần doanh nghiệp đang phát đi những tín hiệu sôi động trở lại. Theo Chứng khoán BIDV (BSC), diễn biến tích cực đã bắt đầu xuất hiện từ năm 2025, đặc biệt ở các thương vụ thoái vốn gắn với chủ trương đẩy mạnh cổ phần hóa, thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động.
Nhìn lại lịch sử thị trường chứng khoán Việt Nam, cổ phần hóa và thoái vốn từng là một trong những động lực quan trọng giúp gia tăng nguồn cung cổ phiếu, đưa nhiều doanh nghiệp quy mô lớn lên sàn và tạo nên những thương vụ hàng chục, thậm chí hàng trăm nghìn tỷ đồng.
BSC cho biết hoạt động thoái vốn và cổ phần hóa doanh nghiệp thông qua phương thức đấu giá trên HOSE và HNX từng ghi nhận hai giai đoạn phát triển mạnh, gồm 2006-2008 và 2014-2018. Sau năm 2018, hoạt động này dần bước vào giai đoạn trầm lắng, trước khi xuất hiện dấu hiệu khởi sắc trở lại trong năm 2025.
Hai làn sóng từng tạo “hàng hóa” lớn cho thị trường chứng khoán
Giai đoạn đầu tiên diễn ra trong các năm 2006-2008, khi hoạt động cổ phần hóa, thoái vốn tập trung chủ yếu tại các tập đoàn kinh tế và tổng công ty Nhà nước chủ chốt. Song song với đó, các bộ và UBND tỉnh, thành phố cũng tích cực triển khai hoạt động đấu giá cổ phần.
Đây cũng là thời điểm thị trường chứng khoán Việt Nam bước vào một chu kỳ phát triển quan trọng. Luật Chứng khoán năm 2006 lần đầu tiên được ban hành, trong khi quá trình cổ phần hóa, thoái vốn và IPO doanh nghiệp Nhà nước diễn ra mạnh, góp phần “tạo hàng hóa” cho thị trường.
Số lượng đợt đấu giá thành công trong hai năm 2006-2007 tăng đột biến, trùng với làn sóng IPO và giai đoạn tăng giá đầu tiên trong lịch sử thị trường chứng khoán Việt Nam.
Xét theo nhóm ngành, ngân hàng là một trong những lĩnh vực nổi bật nhất trong giai đoạn này. Thương vụ cổ phần hóa Vietcombank đạt giá trị hơn 10.516 tỷ đồng. Tiếp sau là các doanh nghiệp thuộc nhóm điện, nước và xăng dầu khí đốt, hóa chất.
Sau một thời gian chững lại, làn sóng thứ hai bắt đầu từ năm 2014 và kéo dài đến năm 2018.
Theo BSC, năm 2014 có 98 phiên đấu giá thành công. Sang năm 2015, con số này tăng lên mức kỷ lục 140 phiên.
Một trong những động lực quan trọng cho giai đoạn này là Quyết định 51/2014/QĐ-TTg của Thủ tướng về thoái vốn, bán cổ phần và đăng ký giao dịch, niêm yết trên thị trường chứng khoán của doanh nghiệp Nhà nước.
Trong giai đoạn 2014-2018, hoạt động cổ phần hóa được đẩy mạnh tại các bộ, UBND địa phương và 19 tổng công ty. Cùng với đó, hoạt động thoái vốn được thúc đẩy mạnh trong giai đoạn 2015-2018, với sự tham gia tích cực của các bộ, UBND và Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC).
Dù số phiên đấu giá từ năm 2016 đến 2018 thấp hơn giai đoạn 2014-2015, giá trị đấu giá thành công lại tăng mạnh nhờ hàng loạt thương vụ quy mô lớn.
Thương vụ gần 110.000 tỷ đồng và giai đoạn bùng nổ của thoái vốn Nhà nước
Đỉnh điểm là năm 2017. Năm 2017 ghi dấu một trong những thương vụ thoái vốn lớn nhất lịch sử thị trường chứng khoán Việt Nam khi Bộ Công Thương thoái vốn tại Tổng CTCP Bia - Rượu - Nước giải khát Sài Gòn (Sabeco).
Giá trị thương vụ đạt 109.972 tỷ đồng, đưa năm 2017 trở thành một trong những thời điểm nổi bật nhất của hoạt động cổ phần hóa và thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước.
Xét theo ngành, trong giai đoạn 2014-2018, ba nhóm ghi nhận quy mô cổ phần hóa và thoái vốn nổi bật gồm thực phẩm và đồ uống; xây dựng và vật liệu; điện, nước và xăng dầu khí đốt.
Đến năm 2018, tâm điểm dịch chuyển sang nhóm dầu khí với một loạt thương vụ đáng chú ý. Tổng Công ty Dầu Việt Nam - Công ty TNHH MTV (OIL) thực hiện thương vụ trị giá 4.177 tỷ đồng, trong khi Công ty TNHH Một thành viên Lọc - Hóa dầu Bình Sơn (BSR) ghi nhận giá trị 5.566 tỷ đồng.
Sau giai đoạn cao điểm này, hoạt động thoái vốn vẫn được duy trì tương đối ổn định từ năm 2019 đến 2022, nhưng quy mô sau đó bắt đầu suy giảm.
Trong giai đoạn 2020-2022, hoạt động cổ phần hóa và thoái vốn tập trung nhiều hơn ở nhóm bất động sản trong bối cảnh xuất hiện các chính sách thúc đẩy thị trường. Dù vậy, cả số lượng doanh nghiệp tổ chức đấu giá lẫn giá trị thực hiện đều không còn lớn như hai giai đoạn trước.
Theo thống kê của BSC, hoạt động đấu giá trên thị trường chứng khoán Việt Nam chủ yếu được các doanh nghiệp Nhà nước sử dụng theo ba hình thức gồm chào bán cổ phần hóa lần đầu ra công chúng (IPO), thoái vốn và chào bán theo giấy phép của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.
Tài sản đưa ra đấu giá có thể là cổ phần doanh nghiệp hoặc quyền mua, song giá trị chủ yếu vẫn tập trung ở hoạt động đấu giá cổ phần.
Tín hiệu trở lại từ năm 2025
Sau nhiều năm khá im ắng, BSC nhận định hoạt động đấu giá cổ phần bắt đầu có dấu hiệu tích cực trở lại, rõ nét hơn từ giai đoạn cuối năm 2025.
Các thương vụ mới tập trung ở một số nhóm ngành như xây dựng và vật liệu, công nghệ thông tin, hàng cá nhân và gia dụng.
Một số thương vụ đáng chú ý gồm Tổng Công ty Đầu tư Nước và Môi trường Việt Nam - CTCP với giá trị 1.231 tỷ đồng; CTCP Giầy Thượng Đình đạt 1.379 tỷ đồng; Tổng CTCP Điện tử và Tin học Việt Nam đạt 2.562 tỷ đồng và CTCP Hạ tầng Gelex đạt 2.882 tỷ đồng.
Quy mô các thương vụ hiện chưa thể so sánh với giai đoạn cao điểm 2014-2018 hay thương vụ Sabeco năm 2017. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý nằm ở sự thay đổi về xu hướng sau thời gian dài hoạt động cổ phần hóa và thoái vốn suy giảm.
Theo BSC, diễn biến này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh chủ trương cổ phần hóa, thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước tiếp tục được thúc đẩy nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp.
