Là một ngành kinh doanh có điều kiện và được giám sát chặt chẽ, với những quy định hạn chế tỷ lệ sở hữu chi phối, có thể thấy ngành ngân hàng luôn được quan tâm lớn về cơ cấu cổ đông.
Danh tính những “ông chủ”
Thời gian trước, khi muốn tìm hiểu về cơ cấu cổ đông của các doanh nghiệp niêm yết, nhà đầu tư thường nghiên cứu báo cáo thường niên và báo cáo quản trị của doanh nghiệp. Tuy nhiên, các báo cáo này có hạn chế là chỉ công bố tỷ lệ sở hữu vượt trội của một vài cổ đông lớn nhất, thường là cổ đông tổ chức, cùng với tỷ lệ sở hữu của các thành viên hội đồng quản trị, ban điều hành và người có liên quan. Những thông tin này chưa thật sự đủ để xác định tỷ lệ sở hữu thật sự của những “ông chủ” đứng phía sau.
Tuy nhiên, kể từ ngày 1/7/2024, khi Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi có hiệu lực, ngân hàng phải công bố thông tin những cổ đông nắm giữ từ 1% vốn điều lệ cùng người có liên quan. Danh sách “những người có liên quan” của cổ đông được mở rộng so với trước. Luật giữ nguyên quy định giới hạn tỷ lệ sở hữu của cổ đông cá nhân ở mức 5%, song một sửa đổi quan trọng khác là giảm giới hạn tỷ lệ sở hữu cho cổ đông là tổ chức (gồm cổ phần cổ đông đó sở hữu gián tiếp) từ 15% xuống 10%; cho cổ đông và người có liên quan từ 20% xuống 15%.
Trước quy định mới, từ tháng 7/2024, hàng loạt ngân hàng đã công bố thông tin cổ đông sở hữu trên 1% vốn điều lệ.
Theo đó, thị trường chỉ có một số ít ngân hàng sở hữu cơ cấu cổ đông “đồng đều” như MB, LPBank. Cụ thể, tại MB, không có cổ đông cá nhân nào nắm giữ trên 1% vốn điều lệ. 2 cổ đông lớn nhất là Viettel (19%) và SCIC (9,8%).
Còn tại LPBank, chỉ có 2 cổ đông sở hữu từ 1% vốn điều lệ là VNPost (6,54%, cộng với người có liên quan nắm chưa tới 0,09%) và ông Nguyễn Đức Thụy - chủ tịch HĐQT (2,765%, cộng người có liên quan nắm chỉ 0,0002%). Như vậy, 2 ngân hàng này được sở hữu đa số bởi các cổ đông nhỏ lẻ.
Ngược lại, khá nhiều ngân hàng có cơ cấu sở hữu cô đặc khi chỉ một số ít cổ đông và người có liên quan nắm giữ phần lớn vốn điều lệ ngân hàng.
Đơn cử như tại OCB, 20 cổ đông nắm từ 1% vốn điều lệ trở lên đã sở hữu đến 80,6% vốn ngân hàng, tương ứng với số cổ phần sở hữu là 1,66 tỉ cổ phần; gồm 13 cổ đông tổ chức nắm gần 55,8% vốn và bảy cổ đông cá nhân nắm 24,8% vốn còn lại, riêng chủ tịch hội đồng quản trị và người có liên quan sở hữu hơn 19,9% vốn.
Tại ABBank, dù không trực tiếp xuất hiện trong danh sách cổ đông sở hữu từ 1%, song những người và tổ chức có liên quan đến ông Vũ Văn Tiền lại đang sở hữu lượng lớn cổ phần.
Cụ thể, ông Vũ Văn Hậu, em ruột của ông Vũ Văn Tiền, đang nắm giữ 1,96%, đồng thời người có liên quan đến ông Hậu nắm giữ 15,45%. Bên cạnh đó, 2 doanh nghiệp của ông Tiền cũng đang sở hữu tổng cộng hơn 17% cổ phần ABBank. Trong đó, Tập đoàn Geleximco nắm giữ 12,78% và người có liên quan sở hữu 4,65%. Còn Công ty Cổ phần Glexhomes giữ 4,42% vốn và người có liên quan sở hữu 0,03%.
Về phần ông Tiền, theo báo cáo quản trị 6 tháng đầu năm 2024, ông đang nắm hơn 4 triệu cổ phiếu ABB, tương đương 0,37% vốn. Ông Đào Mạnh Kháng, Chủ tịch HĐQT ABBank, đồng thời là em rể ông Tiền, cũng sở hữu hơn 8 triệu cổ phiếu ABB, tương đương 0,8% vốn. Như vậy, tổng số cổ phần ông Vũ Văn Tiền và người thân cùng các tổ chức liên quan đang nắm giữ là 40,26%.
Tại ngân hàng VIB, theo thông tin mới công bố, ngân hàng đang có 18 cổ đông nắm trên 1% vốn điều lệ trong đó có 13 cá nhân và 5 tổ chức. Tổng số cổ phần các cổ đông này nắm giữ là 1,854 tỷ, tương đương sở hữu hơn 72% vốn điều lệ của ngân hàng.
Trong đó, cổ đông chiến lược và cũng là cổ đông lớn nhất của VIB là Commonwealth Bank of Australia (CBA) sở hữu hơn 503 triệu cổ phần, tương đương 19,837% vốn của ngân hàng.
Ông Đặng Khắc Vỹ, Chủ tịch VIB, nắm giữ 125 triệu cổ phần, tương đương tỷ lệ 4,949%, là cá nhân nắm nhiều cổ phiếu VIB nhất. Nhóm người có liên quan tới ông Đặng Khắc Vỹ sở hữu hơn 15,316%, tương đương hơn 388 triệu cổ phần của VIB.
Tại MSB, cập nhật mới nhất cho thấy, 11 cổ đông đang nắm giữ 708,5 triệu cổ phần, tương đương 35% vốn điều lệ ngân hàng. Tương tự, tại VPBank, 17 cổ đông nắm giữ hơn 64% vốn, hay tại Techcombank, 13 cổ đông nắm 52,265% vốn ngân hàng.
Xử lý sở hữu chéo
Tại một cuộc hội thảo tổ chức đầu tháng 12/2024 về chủ đề xây dựng các tập đoàn tài chính phát triển bền vững ở Việt Nam, Chuyên gia kinh tế - TS. Lê Xuân Nghĩa đã thẳng thắn chỉ ra rằng tình trạng sở hữu vượt trần tại các nhà băng vẫn tồn tại phổ biến.
Theo quy định hiện nay, tỷ lệ sở hữu tối đa của cá nhân là 10%, tổ chức là 15%, nhưng trên thực tế, các ngân hàng vẫn "lách luật" thông qua việc nhờ người thân hoặc nhân viên đứng tên hộ. Điều này tạo ra một hệ sinh thái sở hữu chéo chằng chịt, gây khó khăn lớn trong quản lý.
Hơn nữa, công tác giám sát và thanh tra hoạt động của các ngân hàng thương mại vẫn còn nhiều bất cập. TS. Lê Xuân Nghĩa đưa ra ví dụ về trường hợp của Ngân hàng SCB, tồn tại trong nhiều năm trong tình trạng không minh bạch mà không ai xử lý.
TS. Nghĩa cho hay, Luật Tổ chức tín dụng mới có nhiều điểm tích cực, đặc biệt là về tăng cường tính minh bạch và kiểm soát. Tuy nhiên, TS. Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh rằng, việc thực thi luật này sẽ gặp nhiều khó khăn nếu không có cải cách đồng bộ về hành chính, pháp lý và nâng cao hiệu quả giám sát, thanh tra.
TS. Nghĩa nêu rõ, vấn đề cốt lõi nằm ở tính minh bạch trong hệ thống. Ông đề xuất cơ quan quản lý cần tập trung vào việc xác minh nguồn gốc vốn góp, bởi đây là cách duy nhất để đảm bảo các tỉ lệ sở hữu thực sự phản ánh quyền lợi và trách nhiệm của từng cổ đông.
Đồng quan điểm, Luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc điều hành Công ty Luật ANVI cũng cho rằng minh bạch là yếu tố quan trọng nhất để ngăn chặn sở hữu chéo, bởi việc quy định tỷ lệ sở hữu các cổ đông có thể lách luật bằng việc nhờ đứng tên thay.
Ngoài ra, công tác thanh tra, giám sát cũng cần được cải cách mạnh mẽ. Theo TS. Nguyễn Trí Hiếu, cơ quan chức năng cần áp dụng các chế tài nghiêm khắc hơn, chẳng hạn như rút giấy phép hoạt động đối với những ngân hàng vi phạm quy định sở hữu nhiều lần. Ông nhấn mạnh: “Chỉ cần xử lý nghiêm một vài trường hợp điển hình, toàn hệ thống sẽ phải thay đổi".
Bài toán sở hữu vượt trần không chỉ đòi hỏi sự chặt chẽ trong khung pháp lý mà còn cần ý thức tự giác từ chính các ngân hàng và cổ đông. Nếu không có những bước đi quyết liệt, tình trạng lách luật và sở hữu chéo sẽ tiếp tục là điểm nghẽn lớn trong hệ thống ngân hàng Việt Nam.
