Luật Chứng khoán sửa đổi hướng tới giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm

Tạo dư địa cho đổi mới và giao dịch trên môi trường số

Thị trường chứng khoán phát triển cùng với sự gia tăng của các dịch vụ trực tuyến, ứng dụng công nghệ và nhu cầu đa dạng hóa sản phẩm. Trong bối cảnh đó, khuôn khổ pháp lý cần theo kịp thực tiễn, vừa tạo điều kiện cho các mô hình mới phát triển, vừa bảo đảm hoạt động thị trường được quản lý minh bạch và an toàn.

Một nội dung đáng chú ý trong dự thảo là bổ sung Điều 6a về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực chứng khoán. Theo đề xuất, cơ quan nhà nước có thẩm quyền có thể cho phép thử nghiệm trong điều kiện thực tế đối với công nghệ, sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới chưa được pháp luật quy định hoặc có nội dung khác với quy định hiện hành. Việc thử nghiệm được giới hạn về phạm vi, đối tượng, không gian và thời gian, đồng thời phải đáp ứng điều kiện, tiêu chí xét duyệt và chịu sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền.

Cơ chế này mở ra khả năng kiểm nghiệm các giải pháp mới trong một khuôn khổ được kiểm soát, thay vì để khoảng trống pháp lý trở thành rào cản đối với đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, thử nghiệm có kiểm soát không đồng nghĩa với nới lỏng các nguyên tắc bảo đảm an toàn thị trường. Dự thảo đặt yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, an toàn thị trường chứng khoán và giao Chính phủ quy định chi tiết việc thực hiện.

Cùng với cơ chế thử nghiệm, dự thảo bổ sung quy định về giao dịch điện tử trong lĩnh vực chứng khoán và sửa đổi quy định về hình thức giao kết hợp đồng giữa công ty chứng khoán, chi nhánh công ty chứng khoán nước ngoài tại Việt Nam với khách hàng. Theo đó, hợp đồng có thể được giao kết bằng văn bản hoặc hình thức phù hợp với pháp luật về giao dịch điện tử.

Đề xuất này nhằm tạo cơ sở pháp lý cho những nghiệp vụ đã và đang được triển khai trên môi trường số, như mở tài khoản trực tuyến, xác nhận hợp đồng điện tử và xác thực khách hàng bằng thông tin sinh trắc học. Khi quy định được hoàn thiện, các thành viên thị trường có thêm cơ sở để phát triển dịch vụ trực tuyến, giảm thời gian xử lý và chi phí lưu trữ hồ sơ giấy.

Dù vậy, mở rộng giao dịch điện tử cũng đặt ra yêu cầu về xác thực, lưu vết giao dịch, bảo vệ dữ liệu và an toàn hệ thống. Vì thế, hiệu quả chuyển đổi số không chỉ phụ thuộc vào việc cho phép giao kết hợp đồng bằng hình thức điện tử, mà còn ở các quy định chuyên ngành và năng lực tổ chức thực hiện, giám sát.

Giảm gánh nặng thủ tục, không buông lỏng quản lý

Bên cạnh đổi mới công nghệ, dự thảo hướng tới cắt giảm, đơn giản hóa điều kiện đầu tư kinh doanh và thủ tục hành chính trong lĩnh vực chứng khoán. Theo dự án luật, nhiều điều kiện và thành phần hồ sơ được đề xuất bãi bỏ là những nội dung đã được pháp luật chuyên ngành khác điều chỉnh hoặc có thể kiểm tra, giám sát trong quá trình hoạt động.

Các nội dung sửa đổi liên quan đến điều kiện hoạt động lưu ký của ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; điều kiện lựa chọn ngân hàng thanh toán; điều kiện cấp phép đối với công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ và một số loại hình tổ chức nước ngoài hoạt động tại Việt Nam. Dự thảo cũng đề xuất đơn giản hóa hồ sơ, chuẩn hóa thành phần giấy tờ và thúc đẩy giải quyết thủ tục hành chính trên môi trường điện tử.

Đối với hoạt động chào bán chứng khoán ra công chúng, một số điều kiện và yêu cầu về hồ sơ được đề xuất điều chỉnh theo hướng giảm bớt những yêu cầu không còn cần thiết. Mục tiêu là rút ngắn thời gian xử lý, giảm chi phí tuân thủ và tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp tiếp cận thị trường vốn.

Điểm cần lưu ý là cắt giảm thủ tục không đồng nghĩa với giảm yêu cầu về chất lượng quản trị hay trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường. Theo định hướng trong tài liệu phục vụ truyền thông, việc giảm điều kiện tiền kiểm cần đi cùng tăng cường giám sát hoạt động và hậu kiểm. Cơ quan quản lý cần có đủ năng lực, dữ liệu và công cụ để phát hiện, xử lý vi phạm kịp thời, thay vì dựa chủ yếu vào số lượng điều kiện và giấy tờ trong hồ sơ cấp phép.

Dự thảo đồng thời đề xuất yêu cầu tối thiểu một người đại diện theo pháp luật của công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ đáp ứng các tiêu chuẩn tương ứng về tình trạng pháp lý, kinh nghiệm và chứng chỉ hành nghề như Tổng giám đốc hoặc Giám đốc. Quy định này cho thấy hướng tiếp cận kết hợp giữa đơn giản hóa điều kiện gia nhập thị trường với duy trì yêu cầu về năng lực quản trị tại các tổ chức trực tiếp cung cấp dịch vụ và quản lý tài sản của nhà đầu tư.

Ở góc độ vận hành thị trường, dự thảo còn điều chỉnh một số quy định về quỹ đầu tư chứng khoán, ngân hàng giám sát, tổ chức thị trường giao dịch và phát triển nguồn nhân lực ngành chứng khoán. Những nội dung này hướng tới hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ hơn, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa thị trường và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Theo cơ quan soạn thảo, so với Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 56/2024/QH15, dự thảo lần này sửa đổi 44 điều, bổ sung một điều và giữ nguyên 91 điều. Quy mô sửa đổi cho thấy dự án tập trung điều chỉnh những quy định được xác định là cần thiết, thay vì xây dựng lại toàn bộ luật.

Tuy nhiên, tác động thực tế sẽ phụ thuộc vào cách các quy định được cụ thể hóa và triển khai sau khi luật được thông qua. Với doanh nghiệp, lợi ích cần được thể hiện bằng thủ tục rõ ràng hơn, thời gian xử lý hợp lý và chi phí tuân thủ thấp hơn. Với nhà đầu tư, việc thúc đẩy công nghệ và mở rộng dịch vụ phải đi cùng bảo vệ quyền lợi, minh bạch thông tin và xử lý vi phạm hiệu quả. Còn với cơ quan quản lý, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đòi hỏi năng lực giám sát phải theo kịp quy mô, tốc độ và mức độ phức tạp ngày càng tăng của thị trường.

Vì vậy, trọng tâm của việc sửa đổi Luật Chứng khoán không chỉ nằm ở số lượng thủ tục được cắt giảm hay các mô hình mới được mở đường thử nghiệm, mà còn ở khả năng tạo lập một môi trường kinh doanh thuận lợi hơn mà không làm suy giảm kỷ luật thị trường. Đây là điều kiện quan trọng để thị trường chứng khoán phát triển theo hướng hiện đại, minh bạch và bền vững.