Sau đợt sáp nhập hành chính có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, bản đồ kinh tế miền Trung Việt Nam đã có một sự thay đổi đáng chú ý. Trong đó, tỉnh Gia Lai mới – được hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định – bất ngờ nổi lên như một trong những địa phương có dư địa tăng trưởng hấp dẫn nhất cả nước. Không phải nhờ may mắn "có cả núi lẫn biển" như nhiều tỉnh khác, mà nhờ một cấu trúc kinh tế bổ trợ hiếm có giữa hai nền kinh tế từng tồn tại độc lập trong nhiều thập kỷ.
Những con số biết nói
Trước sáp nhập, Gia Lai cũ là tỉnh lớn nhất Tây Nguyên với vùng nguyên liệu nông nghiệp rộng lớn với cà phê, cao su, hồ tiêu,… nhưng mang trong mình một điểm nghẽn cố hữu: không có cảng biển, hạ tầng logistics yếu, buộc phải xuất thô nông sản qua các tỉnh lân cận với chi phí vận chuyển cao. Trong khi đó, Bình Định cũ lại sở hữu thứ mà Gia Lai thiếu, với cảng Quy Nhơn có thể đón tàu tải trọng 70.000 DWT, sân bay Phù Cát, và Khu kinh tế Nhơn Hội, nhưng lại thiếu một vùng hậu phương nguyên liệu đủ lớn để lấp đầy công suất.
Phép cộng tưởng chừng đơn giản ấy hóa ra lại tạo nên một chuỗi giá trị khép kín hiếm thấy: nguồn nguyên liệu lớn từ cao nguyên có thể được đưa vào chế biến sâu, sau đó vận chuyển đến hệ thống cảng biển để xuất khẩu. Tất cả trong cùng một địa giới hành chính, không cần trung chuyển qua tỉnh khác. Đây chính là điều giới chuyên gia gọi là mô hình "rừng vàng, biển bạc" – không chỉ là một phép ẩn dụ, mà là một logic kinh tế thực chất.
Những lợi thế mới sau sáp nhập cũng đang từng bước được phản ánh qua các chỉ số kinh tế. Ngay sau sáp nhập, nền kinh tế Gia Lai mới đã cho thấy tín hiệu khởi sắc: quy mô kinh tế toàn tỉnh năm 2025 đạt gần 270.700 tỷ đồng, GRDP sáu tháng đầu năm 2026 tăng 8,21% – vượt xa mức bình quân nhiều tỉnh trong khu vực. Với diện tích 21.576 km2, lớn thứ hai cả nước, và dân số hơn 3 triệu người, tỉnh có quy mô không gian và thị trường đáng kể để phát triển các ngành kinh tế có tính liên kết.
Đà tăng trưởng tiếp tục được thể hiện qua hoạt động sản xuất. 8 tháng đầu năm 2026, chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) tăng 7,84% so với cùng kỳ, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 10,09%. Ngoài ra, tỉnh còn thu hút 198 dự án với tổng vốn hơn 180.000 tỷ đồng, vượt 16,47% kế hoạch và tăng 46,67% so với cùng kỳ, tập trung vốn vào sản xuất và các ngành có khả năng tạo giá trị gia tăng cao.
Đây cũng là nền tảng để Gia Lai đặt mục tiêu tăng trưởng cao trong nhiệm kỳ 2025-2030. Theo đó, Đảng bộ tỉnh đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP bình quân 10-10,5%/năm, đưa GRDP bình quân đầu người từ 3.555 USD hiện tại lên 6.300-6.500 USD, đồng thời chuyển dịch mạnh cơ cấu kinh tế với tỷ trọng nông nghiệp giảm từ khoảng 35% xuống còn 19,5-20%, trong khi công nghiệp-xây dựng và dịch vụ chiếm tới 76-77,5%.
Năm trụ cột cho một giấc mơ lớn
Chiến lược phát triển của Gia Lai được xây dựng trên năm trụ cột tăng trưởng rõ ràng. Công nghiệp chế biến, chế tạo và năng lượng tái tạo được xác định là trụ đỡ chính của nền kinh tế, với tham vọng vươn tới cả lĩnh vực bán dẫn và trí tuệ nhân tạo. Đây là một bước nhảy khá táo bạo so với xuất phát điểm nông nghiệp truyền thống.
Bên cạnh đó, tỉnh còn xác định du lịch được định vị là ngành kinh tế mũi nhọn, khai thác đồng thời lợi thế biển, sinh thái núi rừng và di sản văn hóa, với mục tiêu đón 18,5 triệu lượt khách vào năm 2030. Nông nghiệp công nghệ cao, dịch vụ cảng-logistics, và phát triển đô thị bền vững là ba trụ cột còn lại, mỗi trụ cột đều gắn với những dự án hạ tầng cụ thể đang được xúc tiến, từ cao tốc Quy Nhơn-Pleiku kết nối trực tiếp cao nguyên với biển, đến trung tâm logistics quốc tế Tây Nguyên vốn đầu tư 15.000 tỷ đồng.
Đón đầu làn sóng quy hoạch mới, dòng vốn từ Hà Nội, TP.HCM và các trung tâm kinh tế lớn đang hướng về Quy Nhơn, tập trung vào các lĩnh vực logistics, công nghiệp chế biến, năng lượng tái tạo và phát triển đô thị. Đây là tín hiệu cho thấy những định hướng phát triển sau sáp nhập đang dần được thị trường quan tâm và đón nhận, thay vì chỉ dừng lại ở kỳ vọng trên giấy.
Dẫu vậy, những kết quả bước đầu cần được nhìn nhận trong bối cảnh mới sau sáp nhập. Mức tăng trưởng ấn tượng phần nào chịu tác động từ hiệu ứng thống kê khi quy mô hai nền kinh tế được cộng gộp, do đó cần thêm thời gian để đánh giá đầy đủ chất lượng và tính bền vững của đà tăng trưởng.
Mục tiêu tăng trưởng GRDP 10-10,5%/năm giai đoạn 2026-2030 cũng đặt ra yêu cầu cao về năng lực thực thi. Trong khi đó, nhiều hạ tầng then chốt như cao tốc Quy Nhơn - Pleiku và các trung tâm logistics vẫn đang triển khai, cần thêm thời gian để phát huy hiệu quả.
Theo các chuyên gia, điểm khác biệt của Gia Lai nằm ở chỗ đây không phải phép cộng cơ học giữa hai nền kinh tế, mà là sự bổ trợ, giải quyết đúng điểm nghẽn của cả hai bên. Để lợi thế này chuyển hóa thành động lực tăng trưởng, tỉnh cần quyết liệt trong các quyết sách và nhất quán trong thực thi. Bài học từ Khu kinh tế Nhơn Hội cho thấy điều đó không dễ dàng. Nếu làm được, Gia Lai hoàn toàn có cơ sở để trở thành cực tăng trưởng mới thực chất của miền Trung, chứ không chỉ là một ngôi sao trên giấy quy hoạch.
