Xung đột Nga-Ukraine leo thang đã khiến hoạt động vận chuyển ngũ cốc qua khu vực này bị đình trệ, buộc các nước nhập khẩu phải khẩn trương tìm nguồn thay thế và đối mặt với nguy cơ giá lương thực tăng trở lại.
Biển Đen là tuyến vận chuyển quan trọng của thị trường nông sản thế giới. Nga và Ukraine chiếm hơn 1/4 thương mại lúa mì toàn cầu, đồng thời chiếm khoảng 2/3 thương mại dầu hướng dương và khoảng 1/10 lượng ngô vận chuyển quốc tế. Các sản phẩm này được cung cấp cho nhiều thị trường lớn từ Bắc Phi, Trung Đông đến châu Á, trong đó có các ngành xay xát, thực phẩm, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản tại Việt Nam.
*Các tuyến vận chuyển thay thế chịu sức ép
Hoạt động xuất khẩu qua Biển Đen đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng từ tháng 7/2026, khi Nga và Ukraine tăng cường các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở cảng, kho chứa và tàu vận chuyển. Xuất khẩu lúa mì của Nga bị hạn chế bởi các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine, trong khi Ukraine gặp khó khăn trong việc đưa ngũ cốc ra thị trường do các cảng bị phong tỏa.
Theo ước tính của tổ chức nghiên cứu SovEcon, tổng lượng lúa mì xuất khẩu của Nga và Ukraine trong giai đoạn thu hoạch từ tháng 7 đến tháng 9 năm nay có thể chỉ bằng khoảng một nửa so với cùng kỳ năm ngoái. Giá lúa mì đã tăng lên mức cao nhất ba năm, trong khi triển vọng tái lập hành lang vận chuyển ngũ cốc tương tự thỏa thuận do Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian năm 2022 vẫn chưa rõ ràng.
Sự gián đoạn này đang buộc các nước nhập khẩu phải chuyển hướng sang những nhà cung cấp khác. Pháp đã bắt đầu vận chuyển lúa mì tới Sudan lần đầu tiên trong 18 năm, trong khi Libya lần đầu tiên sau hơn một thập kỷ sử dụng cảng Rouen để nhập khẩu. Thổ Nhĩ Kỳ và Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE) tìm nguồn từ các nước Baltic; Bangladesh (Băng-la-đét) tiếp cận Romania, Argentina và một phần nguồn cung từ Ấn Độ. Australia, dù chưa bước vào vụ thu hoạch mới, cũng nhận được nhiều yêu cầu mua hàng.
Tuy nhiên, khả năng bù đắp nguồn cung từ các khu vực khác đang khá hạn chế. Hạn hán đã ảnh hưởng đến sản lượng lúa mì và ngô của Mỹ, trong khi các đợt nắng nóng làm giảm sản lượng tại châu Âu. Khi nhiều quốc gia bắt đầu sử dụng lượng dự trữ, nhu cầu nhập khẩu được dự báo sẽ tiếp tục tăng trong tháng này, trong khi các vụ thu hoạch tại Nam bán cầu chưa bắt đầu.
Đây chính là điểm khiến sự gián đoạn vận chuyển tại Biển Đen trở nên đáng lo ngại. Việc chuyển hướng vận chuyển bằng đường bộ, đường sắt hoặc qua các cảng khác có thể giúp giảm bớt áp lực, nhưng khó thay thế hoàn toàn năng lực vận chuyển bằng đường biển. Nga đang tăng cường đưa ngũ cốc qua các tuyến Baltic, Caspi và Kazakhstan (Ca-dắc-xtan), đồng thời tìm cách vận chuyển từ vùng Viễn Đông. Tuy nhiên, các tuyến này có chi phí cao hơn và năng lực hạn chế.
Với Ukraine, bài toán còn khó khăn hơn. Các cảng quanh Odesa thường đảm nhận khoảng 90% lượng ngũ cốc xuất khẩu của nước này, nhưng đang liên tục bị tấn công. Nỗ lực chuyển hướng hàng hóa qua cảng Constanta của Romania và các tuyến dọc bờ biển Romania, Bulgaria (Bun-ga-ri) cũng đang gặp tình trạng ùn tắc. Trong khi đó, vận chuyển bằng đường sắt qua các cửa khẩu với Liên minh châu Âu chỉ có thể xử lý khoảng 10.000 tấn ngũ cốc mỗi ngày, chưa thể bù đắp năng lực của các cảng biển lớn.
*Rủi ro lạm phát lương thực gia tăng
Tác động của cuộc khủng hoảng không chỉ nằm ở giá lúa mì. Việc nguồn cung ngũ cốc bị gián đoạn diễn ra trong bối cảnh chi phí phân bón và nhiên liệu đã tăng mạnh do xung đột tại Trung Đông. Giá dầu diesel cao cũng làm tăng chi phí sản xuất và vận chuyển nông sản, tạo thêm áp lực lên giá thực phẩm.
Trong ngắn hạn, lạm phát lương thực vẫn tương đối được kiểm soát, nhưng sức ép được dự báo sẽ tăng vào cuối năm khi các nước phải bổ sung lượng dự trữ đã sử dụng. Một yếu tố khác là hiện tượng El Niño mạnh, làm gia tăng rủi ro đối với sản xuất nông nghiệp. Theo chuyên gia an ninh lương thực Caitlin Welsh thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), thế giới đang phải đối mặt với nhiều cú sốc cùng lúc.
Ai Cập là một trong những trường hợp cho thấy rõ mức độ nhạy cảm của các thị trường phụ thuộc vào nguồn cung Biển Đen. Nga và Ukraine chiếm khoảng một nửa lượng lúa mì nhập khẩu của nước này. Khoảng 2/3 số hộ gia đình Ai Cập được hưởng chương trình trợ giá bánh mì, trong khi giá bánh mì trợ giá chưa được điều chỉnh kể từ năm 2024. Việc nguồn cung từ Biển Đen suy giảm đã đẩy giá bột mì tăng mạnh, gây thêm sức ép lên các cơ sở sản xuất bánh mì vốn đang phải đối mặt với chi phí năng lượng và lao động cao.
Dù vậy, Ai Cập hiện vẫn có một phần dư địa để ứng phó nhờ vụ thu hoạch lúa mì trong nước đạt kết quả tốt. Chính phủ nước này cho biết lượng dự trữ đủ đáp ứng nhu cầu bánh mì trợ giá đến tháng 2/2027. Tổng thống Ai Cập Abdel-Fattah El-Sisi cũng đã kêu gọi các bên nỗ lực ổn định tình hình nhằm duy trì nguồn cung từ Nga và Ukraine. Thổ Nhĩ Kỳ cũng đang thúc đẩy một thỏa thuận mới tương tự Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen năm 2022.
Tuy nhiên, ngay cả khi các tuyến thay thế được duy trì, việc khôi phục hoạt động xuất khẩu qua Biển Đen vẫn là yếu tố quan trọng đối với thị trường toàn cầu. Hơn 70% lượng ngũ cốc xuất khẩu của Nga đi qua Biển Đen, trong khi Ukraine phụ thuộc đặc biệt lớn vào các cảng ở khu vực Odesa. Cơ sở hạ tầng bị hư hại cũng có thể cần nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để sửa chữa ngay cả khi xung đột chấm dứt.
Đáng chú ý, những rủi ro đối với nguồn cung có thể kéo dài sang năm 2027. Giá lúa mì gần đây có lúc giảm do kỳ vọng xung đột được giải quyết sẽ giúp hoạt động xuất khẩu qua Biển Đen khôi phục. Tuy nhiên, các nhà phân tích của Bloomberg Intelligence cảnh báo thị trường có thể đang đánh giá thấp rủi ro. Nông dân Nga và Ukraine đã bắt đầu gieo trồng cho vụ mùa năm tới và những dấu hiệu ban đầu cho thấy diện tích gieo trồng đang có xu hướng giảm, qua đó có thể ảnh hưởng đến nguồn cung năm 2027.
Nếu tình trạng gián đoạn vận chuyển tại Biển Đen tiếp diễn, tác động sẽ không chỉ dừng ở những chuyến hàng bị trì hoãn hay giá lúa mì tăng. Đây còn là vấn đề về khả năng thay thế nguồn cung trong một thị trường mà sản xuất và vận chuyển đã chịu sức ép từ nhiều yếu tố khác nhau. Trong bối cảnh đó, bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào tại một trong những trung tâm xuất khẩu ngũ cốc lớn nhất thế giới đều có thể làm gia tăng sức ép lên giá lương thực và an ninh lương thực, đặc biệt tại các quốc gia phụ thuộc lớn vào nguồn cung giá rẻ từ Biển Đen.
