"Điểm nghẽn" nhiều năm
Chủ trương xã hội hóa giáo dục là nhất quán và liên tục, được thể hiện rõ qua Nghị định 69/2008/NĐ-CP, Nghị định 59/2014/NĐ-CP của Chính phủ. Gần đây nhất là Nghị quyết số 18-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng nhằm huy động nguồn lực xã hội, giảm áp lực đầu tư công cho ngân sách.
Tuy nhiên, nút thắt thực tế nằm ở việc thiếu hướng dẫn đồng bộ đối với các dự án cũ từ trước năm 2005 theo quy định tại Khoản 3 Điều 41 Luật Đầu tư 2020. Điều này khiến các cơ quan chuyên môn tại địa phương lúng túng và gặp vướng mắc lớn trong việc thụ lý hồ sơ điều chỉnh dự án đầu tư của doanh nghiệp. Các thủ tục điều chỉnh mục đích sử dụng đất từ diện "bàn giao đất trống" sang diện "cho thuê đất để đầu tư trường học xã hội hóa" bị tắc nghẽn, dẫn đến tâm lý e ngại xử lý hồ sơ.
Mới đây, chủ đầu tư một khu đô thị tại TP. Hồ Chí Minh có kiến nghị được tự bỏ vốn xây dựng, quản lý và vận hành trường học trên phần đất đã giải phóng mặt bằng, thay vì tiếp tục để trống. Đại diện doanh nghiệp cho biết, dự án đã hoàn thiện hạ tầng, cư dân vào ở nhiều năm nhưng các lô đất quy hoạch trường học vẫn chưa được sử dụng.
Nguyên nhân là do dự án được giao đất trước năm 2005 - thời điểm quy định chủ đầu tư phải bàn giao lại quỹ đất công cộng (giao thông, cây xanh, trường học...) cho nhà nước quản lý sau khi hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật. Dù doanh nghiệp đã hoàn tất bồi thường, giải phóng mặt bằng và thực hiện xong nghĩa vụ tài chính cho phần đất ở, việc xây dựng trường học vẫn bị bế tắc. Lý do là địa phương chưa có kế hoạch hoặc nguồn vốn để triển khai, trong khi doanh nghiệp lại thiếu cơ sở pháp lý để tự đầu tư trên phần đất đã quy hoạch này. Thực trạng đó dẫn đến nghịch lý là đất bỏ hoang, còn nhu cầu học tập của cư dân ngày càng lớn.
Từ thực tế trên, doanh nghiệp kiến nghị được đầu tư trường học theo hình thức xã hội hóa, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính, đồng thời quản lý và khai thác công trình theo quy hoạch 1/500 đã được duyệt. Theo doanh nghiệp, cách này có thể sớm bổ sung hạ tầng giáo dục cho khu đô thị thay vì để quỹ đất tiếp tục bỏ trống.
Trước đó, một khu dân cư thương mại trên đường Phan Văn Trị, quận Gò Vấp, TP. Hồ Chí Minh (cũ) cũng gặp tình trạng tương tự. Dù đã được phê duyệt đầu tư từ năm 2013, dân cư đã thành hình nhưng doanh nghiệp vẫn chưa được giao hoặc cho thuê đất để đầu tư các công trình giáo dục, y tế theo quy hoạch. Việc các hạng mục này chậm triển khai khiến cư dân phải sử dụng dịch vụ giáo dục, y tế tại các khu vực lân cận.
Theo Hiệp hội Bất động sản TP. Hồ Chí Minh (HoREA), tình trạng "bỏ hoang" đất giáo dục không chỉ xảy ra tại một dự án, mà còn xuất hiện ở nhiều khu đô thị, khu dân cư được giao đất từ trước năm 2005. Những dự án này hầu hết đã hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, cư dân sinh sống ổn định nhưng các khu đất dành cho trường học vẫn chưa được đầu tư.
Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch HoREA cho rằng, điểm nghẽn hiện nay là doanh nghiệp không được đầu tư trên một số quỹ đất quy hoạch dành cho giáo dục, y tế, trong khi địa phương cũng chưa bố trí nguồn lực để triển khai.
Cần cơ chế linh hoạt
Theo ông Lê Hoàng Châu, Nghị quyết 21-NQ/TW và Luật Phát triển đô thị mới đã bước đầu tạo cơ sở tháo gỡ các vướng mắc, trong đó có việc phân cấp thẩm quyền cho các đô thị đặc biệt. Tuy nhiên, cần cơ chế linh hoạt hơn với các dự án được giao đất từ nhiều năm trước nhưng điều kiện thực tế đã thay đổi. Nếu Nhà nước chưa có kế hoạch đầu tư, có thể huy động doanh nghiệp tham gia để tránh lãng phí đất và sớm hoàn thiện hạ tầng cho cư dân.
Một số chuyên gia trong ngành nêu ý kiến, với những dự án đã hoàn tất bồi thường, giải phóng mặt bằng nhưng địa phương chưa có kế hoạch xây trường, có thể xem xét cho doanh nghiệp thuê phần đất này để đầu tư theo quy hoạch và thực hiện nghĩa vụ tài chính bổ sung. Các khoản bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và chi phí đầu tư hạ tầng doanh nghiệp đã thực hiện cũng cần được rà soát khi xác định nghĩa vụ tài chính, căn cứ hồ sơ và quy định hiện hành.
Dẫu vậy, chuyên gia lưu ý việc cho doanh nghiệp đầu tư quỹ đất giáo dục cần gắn với cam kết về tiến độ, mục đích sử dụng và chất lượng công trình, tránh tình trạng giữ đất nhưng tiếp tục bỏ trống.
Về lâu dài, nhà nước quy hoạch cần phân định rõ quỹ đất dành cho trường công lập và phần có thể xã hội hóa, qua đó tránh lãng phí đất và tạo cơ sở để doanh nghiệp chủ động đầu tư khi Nhà nước chưa có nguồn lực.
