Ảnh minh họa. AI

Tại Khu kinh tế Dung Quất (Quảng Ngãi), một nhà máy sản xuất ray đường sắt và thép đặc biệt với tổng vốn đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng của Tập đoàn Hòa Phát đã đi già nửa chặng đường.

Hòa Phát đặt mục tiêu cho ra lò sản phẩm ray đường sắt đầu tiên vào quý II/2027, bắt đầu cung cấp ray đường sắt cho các dự án hạ tầng trọng điểm trong nước, đồng thời hướng đến thị trường xuất khẩu.

Nhà máy được thiết kế với công suất 700.000 tấn/năm, chuyên sản xuất ray đường sắt, thép chất lượng cao, thép đặc biệt và các loại vật liệu phục vụ ngành công nghiệp hiện đại. Dự án được kỳ vọng sẽ hoàn thiện chuỗi giá trị sản xuất thép của Tập đoàn Hòa Phát tại Khu kinh tế Dung Quất.

Gần một thập kỷ kể từ khi đặt nền móng đầu tư tại Dung Quất, Hòa Phát đang chuyển dịch trọng tâm từ mở rộng quy mô sản xuất sang phát triển những dòng thép có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn.

Những gì Hòa Phát đã làm gợi mở một góc nhìn khác về phát triển kinh tế biển, thay vì chỉ khai thác những giá trị trực tiếp từ đại dương, các doanh nghiệp đang biến lợi thế biển thành nền tảng để phát triển năng lực sản xuất trên đất liền.

Khu liên hợp gang thép Hòa Phát Dung Quất 2. Nguồn: Hòa Phát

Đây là con đường mà nhiều cường quốc công nghiệp trên thế giới từng lựa chọn. Những trung tâm công nghiệp như Ulsan (Hàn Quốc), Nagoya (Nhật Bản) hay Thượng Hải (Trung Quốc) đều phát triển dựa trên sự kết hợp giữa năng lực sản xuất quy mô lớn, hệ thống cảng biển và mạng lưới giao thương quốc tế.

Với những ngành sử dụng khối lượng nguyên liệu lớn như luyện kim, lọc hóa dầu hay sản xuất ô tô, việc đặt nhà máy gần cảng biển giúp doanh nghiệp giảm bớt các khâu trung chuyển, tối ưu chi phí vận tải và chủ động hơn trong tổ chức nguồn cung.

Ở quy mô hàng triệu tấn nguyên liệu và thành phẩm mỗi năm, lợi thế này có thể tạo nên sự khác biệt đáng kể về năng lực cạnh tranh. Bởi vậy, trong cấu trúc của những đại công xưởng hướng biển, cảng biển không đơn thuần là hạ tầng giao thông mà đã trở thành một phần của hệ thống sản xuất.

Những hạt nhân của nền công nghiệp thế hệ mới

Sự hình thành những thủ phủ công nghiệp tại Việt Nam đang gắn liền với quá trình lớn mạnh của các tập đoàn kinh tế tư nhân trong nước, cùng với sự mở rộng đầu tư của các tập đoàn đa quốc gia.

Sau Dung Quất, Hòa Phát tiếp tục lựa chọn khu vực ven biển thuộc tỉnh Đắk Lắk (Phú Yên trước đây) để mở rộng không gian sản xuất. Với tổng vốn đầu tư dự kiến 120.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2025–2030, tổ hợp sản xuất gang thép và Cảng Bãi Gốc được kỳ vọng sẽ tạo thêm một trung tâm luyện kim lớn tại khu vực duyên hải miền Trung.

Nếu Hòa Phát đang xây dựng những cứ điểm sản xuất vật liệu nền tảng, THACO lựa chọn phát triển hệ sinh thái công nghiệp đa ngành tại Chu Lai (Đà Nẵng).

Sau trên hai thập kỷ đầu tư, từ một nhà máy sản xuất, lắp ráp ô tô, THACO đã mở rộng hoạt động sang cơ khí chế tạo, linh kiện phụ tùng, thiết bị công nghiệp, chế biến nông lâm sản và logistics.

Hệ sinh thái công nghiệp – logistics Chu Lai. Nguồn: THACO Chu Lai

Trong chiến lược phát triển năm 2026, tập đoàn này tiếp tục định hướng xây dựng Chu Lai trở thành hệ sinh thái công nghiệp đa ngành thế hệ mới, với mức độ tự động hóa, số hóa và tính tích hợp cao hơn. Riêng Cảng quốc tế Chu Lai đặt mục tiêu sản lượng hàng hóa thông qua đạt 6 triệu tấn trong năm 2026.

Trong khi đó, tại Khu kinh tế Vũng Áng (Hà Tĩnh), sự hiện diện của Vingroup đang góp phần định hình một hệ sinh thái công nghiệp gắn với xu hướng điện hóa phương tiện giao thông.

Với quy mô 36 ha, công suất thiết kế 200.000 xe/năm, nhà máy sản xuất ô tô điện VinFast Hà Tĩnh, được khánh thành vào tháng 6/2025, không chỉ mở rộng năng lực sản xuất của doanh nghiệp mà còn tạo cơ hội thu hút các nhà cung ứng linh kiện, phụ tùng và thiết bị điện.

Cùng với nền tảng công nghiệp luyện kim đã được xây dựng từ trước, những dự án sản xuất phương tiện điện và pin đang mở ra cơ hội đa dạng hóa cơ cấu công nghiệp của Hà Tĩnh.

Ở phía Bắc, Hải Phòng lại cho thấy một hướng phát triển khác với sự tham gia của các tập đoàn công nghệ quốc tế. Tính đến tháng 6/2026, riêng Tập đoàn LG đã đầu tư 10,6 tỷ USD vào 7 dự án lớn tại Hải Phòng, quy tụ mạng lưới hơn 50 doanh nghiệp vệ tinh.

Hải Phòng đã hình thành các cụm công nghiệp chuyên sâu, với những doanh nghiệp đầu tàu có khả năng dẫn dắt thị trường, thu hút các nhà cung ứng và tạo động lực phát triển cho khu vực kinh tế xung quanh.

Tạo dựng những vùng đất thịnh vượng

Những thủ phủ công nghiệp đóng góp rất lớn về kim ngạch xuất khẩu, quy mô vốn đầu tư, tạo dựng sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân và gia tăng nguồn lực phát triển của địa phương.

Trong 9 tháng đầu năm 2026, Công ty CP Thép Hòa Phát Dung Quất đã nộp 7.352 tỷ đồng tiền thuế và các loại phí vào ngân sách nhà nước, tăng 26% so với cùng kỳ năm trước.

Lũy kế từ khi triển khai dự án vào năm 2017 đến hết năm 2025, doanh nghiệp đã đóng góp hơn 40.000 tỷ đồng vào ngân sách, đồng thời tạo việc làm ổn định cho hơn 17.000 lao động, trong đó khoảng 80% là người địa phương.

Tại Chu Lai, THACO đã tạo việc làm cho hơn 15.000 lao động. Riêng năm 2025, tập đoàn này đóng góp hơn 21.000 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước, trong đó trên địa bàn TP. Đà Nẵng là hơn 17.000 tỷ đồng.

Nguồn: THACO Group

Những đóng góp tương tự cũng được ghi nhận tại Hải Phòng. Theo thông tin được thành phố công bố vào tháng 6/2026, tổ hợp các nhà máy của LG chiếm khoảng 43% kim ngạch xuất khẩu của thành phố, đóng góp ngân sách trung bình 66 triệu USD mỗi năm và tạo việc làm cho gần 31.000 lao động.

Đáng chú ý, sự hình thành những trung tâm công nghiệp cũng đang mở ra cơ hội thay đổi dòng dịch chuyển lao động tại các địa phương từng có nhiều người phải rời quê hương để tìm kiếm việc làm.

Hà Tĩnh là một trường hợp điển hình.Theo Đề án phát triển nguồn nhân lực Hà Tĩnh giai đoạn 2026–2030, riêng VinFast và VinES đã thu hút 7.373 lao động. Trong khi đó, Formosa Hà Tĩnh sử dụng 5.483 lao động trực tiếp, cùng với 4.289 lao động làm việc tại các doanh nghiệp phụ trợ và nhà thầu.

Không chỉ mở ra cơ hội việc làm, sự phát triển của các khu kinh tế còn góp phần cải thiện mặt bằng thu nhập của người dân. Trong giai đoạn 2021–2025, thu nhập bình quân của người lao động tại các khu kinh tế, khu công nghiệp trên địa bàn Hà Tĩnh đã tăng từ 8 triệu đồng lên 12 triệu đồng/người/tháng. Tại một số doanh nghiệp, mức thu nhập bình quân còn cao hơn đáng kể, như VinFast đạt 16 triệu đồng, Formosa đạt 13 triệu đồng/người/tháng.

Khi hàng vạn lao động có việc làm và thu nhập ổn định, nhu cầu về nhà ở, thương mại, giáo dục, y tế và các dịch vụ đô thị cũng gia tăng. Những cơ hội kinh doanh mới được mở ra cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng như cộng đồng dân cư xung quanh.

Cùng với đó, sự gia tăng nguồn thu ngân sách tạo thêm dư địa để đầu tư trở lại vào hạ tầng giao thông, trường học, bệnh viện và các công trình phúc lợi xã hội.

Đó cũng là giá trị lan tỏa của những dự án công nghiệp quy mô lớn: không chỉ làm thay đổi cơ cấu kinh tế mà còn từng bước làm thay đổi chất lượng sống của người dân.

Thành công của một thủ phủ công nghiệp, vì thế, không chỉ nằm ở những dây chuyền sản xuất hiện đại bên bờ biển, mà còn ở sự thịnh vượng của những vùng đất xung quanh.

Nhìn ra thế giới, sự phát triển của thành phố công nghiệp Ulsan (Hàn Quốc) là một kinh nghiệm đáng tham khảo. Từ lợi thế cảng biển, Ulsan đã phát triển những cụm công nghiệp hàng đầu về sản xuất ô tô, đóng tàu, hóa dầu, cùng mạng lưới các cơ sở nghiên cứu và đào tạo công nghệ chuyên sâu.

Thành công của Ulsan cho thấy một trung tâm công nghiệp có sức cạnh tranh quốc tế cần nhiều hơn những nhà máy quy mô lớn. Đó phải là nơi hội tụ của hạ tầng giao thông, nguồn cung năng lượng, công nghệ, nhân lực chất lượng cao, dịch vụ tài chính và môi trường sống đủ hấp dẫn để thu hút nhân tài.

Việt Nam cũng đang hướng tới trong phát triển các khu kinh tế ven biển thế hệ mới. Thay vì cạnh tranh bằng quỹ đất công nghiệp, chi phí lao động thấp hay những ưu đãi đầu tư, các địa phương chuyển sang cạnh tranh bằng chất lượng hệ sinh thái sản xuất, khả năng cung ứng năng lượng sạch, hiệu quả logistics và năng lực đổi mới sáng tạo.

Đặc biệt, phát triển công nghiệp ven biển không thể tách rời trách nhiệm bảo vệ môi trường, bảo tồn hệ sinh thái và bảo đảm sinh kế của cộng đồng địa phương. Một thủ phủ công nghiệp hiện đại phải vừa tạo ra của cải vật chất, vừa kiến tạo được không gian sống có chất lượng và nền tảng phát triển bền vững cho nhiều thế hệ.

Với những gì đang được định hình tại Dung Quất, Chu Lai, Vũng Áng hay Hải Phòng, Việt Nam có cơ hội xây dựng các trung tâm công nghiệp mang bản sắc và thế mạnh riêng, từng bước nâng cao vị thế trên bản đồ sản xuất thế giới.