Trong nhiều thập kỷ, lợi thế kinh tế biển của Việt Nam chủ yếu được nhìn nhận thông qua các hoạt động khai thác dầu khí, thủy sản, vận tải biển và du lịch. Tuy nhiên, trước những thay đổi của nền kinh tế toàn cầu, không gian phát triển từ biển đang được mở rộng với sự tham gia của nhiều ngành kinh tế có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao.
Biển ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình mạng lưới sản xuất, kết nối giao thương quốc tế, thu hút đầu tư và tổ chức lại không gian kinh tế quốc gia.
Đặc biệt, sau khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025, bản đồ kinh tế biển Việt Nam đã có những thay đổi đáng kể. Theo Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, số địa phương có biển giảm từ 28 xuống còn 21, nhưng tỷ lệ địa phương có biển trên tổng số tỉnh, thành phố tăng từ khoảng 44% lên gần 62%.
Sự thay đổi này không đơn thuần mang ý nghĩa hành chính mà còn mở ra cơ hội tái cấu trúc không gian kinh tế trên quy mô lớn hơn. Cùng với đó, việc mở rộng địa giới Hải Phòng giúp kết nối trực tiếp năng lực sản xuất công nghiệp của Hải Dương trước đây với hệ thống cảng biển quốc tế. TP.HCM sau sáp nhập hội tụ những lợi thế về tài chính, thương mại, công nghiệp, cảng nước sâu và du lịch biển. Trong khi, không gian phát triển mới của Gia Lai, Đắk Lắk hay Lâm Đồng cũng mở ra cơ hội kết nối nguồn lực Tây Nguyên với các cửa ngõ giao thương ven biển.
Nếu trước đây, một số địa phương phải dựa vào hạ tầng của tỉnh lân cận để tiếp cận cảng biển, thì nay có cơ hội tổ chức đồng bộ hơn các hoạt động sản xuất, chế biến, logistics và xuất khẩu trong cùng một không gian hành chính.
Ở góc độ vĩ mô, đây là điều kiện thuận lợi để hình thành các hành lang kinh tế nối biển với đất liền, kết nối vùng nguyên liệu với trung tâm sản xuất, khu công nghiệp với cảng biển, đô thị với các trung tâm dịch vụ quốc tế.
Mục tiêu đóng góp trên 70% GDP cả nước
Một dấu mốc quan trọng trong định hướng phát triển kinh tế biển là Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh.
Kế thừa những định hướng của Nghị quyết 36-NQ/TW năm 2018, Nghị quyết mới đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy phát triển, chuyển từ khai thác tài nguyên biển sang quản trị biển hiện đại, phát triển đồng bộ các ngành kinh tế và mở rộng không gian tăng trưởng quốc gia.
Đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu tổng GRDP của các tỉnh, thành phố ven biển đóng góp trên 70% GDP cả nước, tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân của các địa phương này đạt trên 11%/năm.
Đáng chú ý, thay vì phát triển dàn trải, định hướng mới đặt trọng tâm vào việc hình thành những trung tâm kinh tế biển mạnh, có khả năng tập trung nguồn lực, thu hút đầu tư và tạo sức lan tỏa đến các khu vực lân cận.
Sự xuất hiện của các trung tâm công nghiệp, cảng biển quốc tế, đô thị ven biển, tổ hợp nghỉ dưỡng và dịch vụ quy mô lớn đang từng bước tạo nền tảng cho quá trình này.
Nhìn từ thực tế phát triển kinh tế năm 2026, nhiều lĩnh vực gắn với lợi thế biển đang ghi nhận những chuyển động tích cực.
Theo Hiệp hội Cảng biển Việt Nam (VPA), sản lượng container qua các cảng trong phạm vi thống kê của hiệp hội đạt hơn 24,4 triệu TEU trong 10 tháng đầu năm 2026, tăng 9,2% so với cùng kỳ năm trước.
Riêng tháng 10, hai cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải và Lạch Huyện chiếm khoảng 40% tổng sản lượng container và đóng góp khoảng ba phần tư mức tăng so với cùng kỳ. Sự phát triển của các cảng nước sâu mở rộng năng lực vận tải, tạo điều kiện để Việt Nam thu hút những dự án sản xuất hướng đến xuất khẩu, phát triển logistics và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong lĩnh vực công nghiệp, các tổ hợp sản xuất quy mô lớn gắn với biển đang góp phần thay đổi diện mạo kinh tế của nhiều địa phương.
Theo Cục Thống kê, chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) cả nước trong 10 tháng đầu năm 2026 tăng 12,4%, trong đó nhiều địa phương ven biển ghi nhận mức tăng trưởng cao như Hà Tĩnh, Ninh Bình, Nghệ An và Quảng Ninh.
Trong đó, những tổ hợp công nghiệp như Hòa Phát Dung Quất, THACO Chu Lai hay VinFast Hải Phòng cho thấy khả năng kết hợp lợi thế cảng biển với hoạt động sản xuất, chế biến, chế tạo và phát triển chuỗi cung ứng nội địa.
Ở lĩnh vực dịch vụ, sự cộng hưởng giữa du lịch biển, hàng không, thương mại, nghỉ dưỡng và giải trí cũng đang mở ra không gian tăng trưởng mới. Trong 10 tháng năm 2026, Việt Nam đón khoảng 19,5 triệu lượt khách quốc tế, tăng 13,8% so với cùng kỳ. Mặc dù đây là số liệu chung của toàn ngành du lịch, đà tăng trưởng này tạo thêm cơ hội cho các trung tâm du lịch biển như Phú Quốc, Đà Nẵng, Nha Trang và Hạ Long.
Bên cạnh những ngành kinh tế truyền thống, Việt Nam còn có cơ hội phát triển các lĩnh vực mới như điện gió ngoài khơi, công nghiệp chế tạo thiết bị biển, dịch vụ kỹ thuật ngoài khơi, nuôi biển công nghệ cao và công nghệ sinh học biển.
Sự phát triển đồng thời của nhiều ngành kinh tế đang tạo tiền đề để Việt Nam chuyển từ mô hình khai thác lợi thế tự nhiên sang mô hình tăng trưởng dựa trên hạ tầng, công nghệ và năng suất.
Vai trò dẫn dắt của các tập đoàn kinh tế lớn
Một trong những chuyển động đáng chú ý trong quá trình phát triển không gian kinh tế biển là sự tham gia ngày càng sâu của khu vực kinh tế tư nhân, đặc biệt là các tập đoàn kinh tế lớn trong nước.
Nếu trước đây, nhiều dự án ven biển chủ yếu tập trung vào một lĩnh vực riêng lẻ, thì nay đang xuất hiện những mô hình đầu tư đa ngành, kết nối công nghiệp, hạ tầng giao thông, đô thị, du lịch và dịch vụ.
Các khoản đầu tư quy mô lớn của các tập đoàn Hòa Phát, THACO, Vingroup, Sun Group, Gemadept cùng nhiều doanh nghiệp khác là những ví dụ cho xu hướng này. Sự tham gia của các tập đoàn lớn có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa thông qua nhu cầu xây dựng hạ tầng, phát triển chuỗi cung ứng, đào tạo nhân lực, tạo việc làm và thu hút các doanh nghiệp vệ tinh. Ngoài đóng góp ngân sách Nhà nước, các tập đoàn góp phần thúc đẩy doanh nghiệp địa phương và hình thành những hệ sinh thái kinh tế có năng lực cạnh tranh dài hạn.
Để phát huy hiệu quả nguồn vốn tư nhân, đầu tư công đang đóng vai trò quan trọng, dẫn dắt, tập trung vào những hạ tầng thiết yếu có tính kết nối cao như đường ven biển, cao tốc, đường sắt, cảng biển, sân bay và hạ tầng năng lượng. Đây là một trong những điều kiện quan trọng để hiện thực hóa các không gian tăng trưởng mới từ biển.
Dù sở hữu nhiều lợi thế, quá trình phát triển kinh tế biển Việt Nam vẫn đối mặt với không ít thách thức. Hạ tầng kết nối giữa cảng biển và các trung tâm sản xuất chưa đồng bộ; chất lượng nguồn nhân lực còn hạn chế; năng lực khoa học, công nghệ biển chưa tương xứng với tiềm năng; cơ chế quản lý và phối hợp giữa các ngành, địa phương vẫn cần tiếp tục hoàn thiện.
Mặt khác, khi nhiều hoạt động kinh tế cùng phát triển trên một không gian, nguy cơ xung đột trong sử dụng tài nguyên cũng gia tăng.
Sự mở rộng của đô thị, khu công nghiệp, cảng biển, du lịch và các dự án năng lượng đặt ra yêu cầu cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học và bảo đảm sinh kế của cộng đồng dân cư.
Với Việt Nam, hướng ra biển cũng chính là mở rộng không gian phát triển cho nền kinh tế trên đất liền. Và khi những lợi thế địa lý được chuyển hóa thành sức mạnh công nghiệp, năng lực công nghệ, chất lượng dịch vụ và khả năng kết nối toàn cầu, kinh tế biển có thể trở thành một trong những trụ cột quan trọng cho chu kỳ tăng trưởng tiếp theo của đất nước.
