Tại TP. Hồ Chí Minh, theo Sở Xây dựng, thành phố có 64 chung cư cũ với 106 lô, 8.577 căn hộ thuộc diện phải di dời, tháo dỡ.

Trong đó, 16 chung cư nguy hiểm cấp D được xác định từ năm 2017, bao gồm 1.194 hộ. Đến cuối tháng 10/2026, 828 hộ đã di dời; 2 chung cư đã di dời một phần và 2 chung cư với 219 hộ chưa chuyển đi.

Tại Hà Nội, quy mô còn lớn hơn. Theo Sở Xây dựng Hà Nội, thành phố có hơn 2.160 nhà chung cư cũ tại 48 phường, xã, phần lớn xây trước năm 1994.

311-202611181621371.png
Nhiều khu tập thể cũ tại Hà Nội có mật độ cư trú cao đã xuống cấp, được cơi nới sau hàng chục năm sử dụng. Ảnh: Unplash

Hàng nghìn cư dân có không gian sống chưa đến 3,5 m² mỗi người

Nhiều khu tập thể có quy mô tương đương một khu dân cư lớn. Khu tập thể Kim Liên có 42 nhà chung cư cao 2–6 tầng, xây giai đoạn 1959–1965, trên khu đất quy hoạch khoảng 35,5 ha.

Khu tập thể Thành Công có 68 tòa nhà với khoảng 13.400 cư dân; khu Ngọc Khánh có 58 tòa với khoảng 6.500 cư dân, theo số liệu VietNamNet công bố đầu năm 2025.

Không gian sống là con số đáng lo nhất. Tại khu Ngọc Khánh, một gia đình 6 người sống trong căn hộ hơn 20 m², tức chưa đến 3,5 m² mỗi người.

Con số này chỉ bằng khoảng một phần tám mục tiêu 28 m² sàn/người ở khu vực đô thị vào năm 2025, đặt ra trong Chiến lược phát triển nhà ở quốc gia giai đoạn 2021–2030.

Để có thêm chỗ, nhiều hộ cơi nới ban công, dựng "chuồng cọp". Một số căn hộ chật hẹp đến mức không có bếp hoặc nhà vệ sinh riêng, trong khi tình trạng thấm dột kéo dài.

Quy mô dự án phần lớn chỉ vài chục đến vài trăm căn

Hà Nội đã phê duyệt danh mục cải tạo, xây dựng lại 8 khu tập thể cũ cho giai đoạn 2026–2030. Trong đó, khu tập thể 3 tầng trên đường Lê Hồng Phong (phường Hà Đông) có 193 căn hộ; khu 23 Hàng Tre – 162 Trần Quang Khải có 85 căn; khu 15C Trần Khánh Dư có 49 căn.

Lớn nhất là khu tập thể Trương Định (phường Tương Mai): 10 tòa nhà cũ sẽ được thay bằng 2 khối chung cư cao tối đa 30 tầng, khoảng 1.065 căn hộ cho khoảng 2.380 người.

Với quy mô mỗi dự án như vậy, khối lượng công việc còn lại là rất lớn. Hà Nội đặt mục tiêu hoàn thành cải tạo các chung cư nguy hiểm cấp D vào năm 2030 và cơ bản hoàn thành cải tạo toàn bộ chung cư cũ vào năm 2035.

TP. Hồ Chí Minh đặt mục tiêu cải tạo hoặc xây lại 64 chung cư thuộc diện phá dỡ trước năm 2030, và đang xây dựng một nghị quyết riêng về cơ chế, chính sách để đẩy nhanh tiến độ.

Trung Quốc đối mặt bài toán tương tự ở quy mô lớn hơn nhiều. Kế hoạch đổi mới đô thị 2026–2030 do Quốc vụ viện ban hành cuối tháng 5/2026 đặt mục tiêu cải tạo khoảng 115.000 khu dân cư cũ, 4.000 "làng trong phố" và khoảng 500.000 căn nhà xuống cấp.

Soi chiếu với Việt Nam, điểm chung là cải tạo không chỉ là thay tòa nhà cũ bằng tòa nhà mới, mà là nâng chuẩn sống cho những gia đình đã gắn bó nhiều thập kỷ với một khu phố.

311-202611181621372.png
Phá dỡ và tái thiết chung cư cũ là bài toán nhiều đô thị phải đối mặt khi công trình hết vòng đời sử dụng. Ảnh: Unplash

Dự thảo luật mở đường từ kiểm định đến tái thiết

Theo dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi) trình Quốc hội, cải tạo chung cư cũ được gắn với chỉnh trang đô thị, có thêm hình thức hợp đồng xây dựng – chuyển giao (BT), và nhiều thủ tục được giao cho địa phương. Doanh nghiệp có thêm cách tham gia, còn địa phương chủ động hơn khi xử lý hồ sơ.

Ở khâu kiểm định, nhà chung cư hết thời hạn sử dụng theo thiết kế phải được kiểm định. Nhà còn an toàn được tiếp tục sử dụng; nhà không bảo đảm an toàn và không thể gia cố, sửa chữa thì phá dỡ để xây lại. Với chung cư cũ, chi phí kiểm định do ngân sách chi trả.

Ở khâu tái thiết, cư dân chọn chủ đầu tư qua hội nghị nhà chung cư. Nếu không chọn được, UBND cấp tỉnh sẽ giao chủ đầu tư. Những dự án đã được chấp thuận chủ trương nhưng chưa chọn xong nhà đầu tư cũng được xử lý theo quy định mới.

Với cư dân, chủ căn hộ chung cư cũ được bồi thường theo hệ số K và không phải đóng góp kinh phí xây lại. Ngoài căn hộ tái định cư hoặc khoản tiền tương đương, họ có thêm lựa chọn nhận nhà ở xã hội hoặc quyền sử dụng đất có giá trị tương đương. Trong thời gian xây có chỗ ở tạm, và nếu quy hoạch cho phép, cư dân được nhận căn hộ mới ngay tại vị trí cũ.

Bản dự thảo mới nhất cũng đã bỏ quy định gắn quyền sở hữu căn hộ với thời điểm nhà chung cư phải phá dỡ. Quyền của chủ căn hộ vẫn được bảo đảm bằng căn hộ thay thế hoặc khoản bồi thường có giá trị tương đương.

Nếu được thông qua, Luật Nhà ở sửa đổi dự kiến có hiệu lực từ 1/7/2027, trùng với giai đoạn các đô thị tập trung triển khai cải tạo chung cư cũ.