Lợi nhuận tăng nhưng biên lãi chịu sức ép
Bức tranh kinh doanh ngành ngân hàng 9 tháng đầu năm 2026 cho thấy đà tăng trưởng lợi nhuận vẫn được duy trì, song những dấu hiệu suy giảm về hiệu quả sinh lời đang dần bộc lộ.
Theo báo cáo cập nhật ngành ngân hàng ngày đầu tháng 11 của Công ty Chứng khoán Sài Gòn – Hà Nội (SHS), lợi nhuận trước thuế quý III/2026 của 27 ngân hàng niêm yết đạt khoảng 105.800 tỷ đồng, tăng 21,1% so với cùng kỳ. Lũy kế 9 tháng, lợi nhuận trước thuế của nhóm này tăng khoảng 20%, hoàn thành 75% kế hoạch năm.
Động lực tăng trưởng chủ yếu đến từ hoạt động tín dụng. Trong quý III, thu nhập lãi thuần tăng 18,7%, trong khi chi phí hoạt động tăng 13,6%, giúp lợi nhuận trước dự phòng cải thiện 27,2%.
Tuy nhiên, mức tăng trưởng lợi nhuận chưa phản ánh hết những khó khăn mà các ngân hàng đang đối mặt. Biên lãi thuần (NIM) của nhóm ngân hàng trong báo cáo SHS chỉ đạt khoảng 3% trong 9 tháng, trong khi chi phí dự phòng rủi ro tín dụng quý III tăng tới 42,5% so với cùng kỳ.
Sức ép lên hoạt động kinh doanh cốt lõi còn thể hiện qua tốc độ gia tăng của chi phí trả lãi. Thống kê từ báo cáo tài chính của 28 ngân hàng niêm yết, tổng thu nhập lãi trong quý III đạt khoảng 446.074 tỷ đồng, tăng 43,3% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, chi phí trả lãi tăng nhanh hơn, tới 62,6%, lên 275.189 tỷ đồng.
Đáng chú ý, trong gần 134.838 tỷ đồng thu nhập lãi tăng thêm, có tới 105.974 tỷ đồng được hấp thụ bởi phần gia tăng của chi phí trả lãi, tương đương 78,6%.
Điều này cho thấy dù quy mô cho vay tiếp tục mở rộng, phần thu nhập giữ lại từ hoạt động kinh doanh vốn đang chịu sức ép lớn hơn.
NIM trung vị của 28 ngân hàng trong quý III ở mức 2,67%. Trong đó, có 18 ngân hàng ghi nhận NIM giảm so với cùng kỳ, phản ánh tình trạng thu hẹp biên lợi nhuận vẫn tương đối phổ biến.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu tiếp tục giảm lãi suất cho vay để hỗ trợ doanh nghiệp và người dân đang đặt ra một thách thức mới: Các ngân hàng phải chia sẻ lợi nhuận với khách hàng, trong khi chi phí đầu vào chưa thể giảm tương ứng.
Huy động vốn và giảm lãi suất: Bài toán không dễ cân bằng
Áp lực đối với ngân hàng không chỉ xuất phát từ việc giảm lãi suất cho vay, mà còn từ nhu cầu huy động nguồn vốn đủ lớn để đáp ứng tăng trưởng tín dụng.
Theo số liệu Ngân hàng Nhà nước, đến cuối tháng 9/2026, tổng dư nợ tín dụng toàn hệ thống đạt khoảng 20,75 triệu tỷ đồng, tăng 11,59% so với cuối năm 2025.
Ở nhóm 28 ngân hàng niêm yết, tổng dư nợ cho vay khách hàng tăng khoảng 12,5%, trong khi tiền gửi khách hàng tăng 10,56%, đạt hơn 14,38 triệu tỷ đồng.
Chênh lệch về tốc độ tăng trưởng giữa tín dụng và tiền gửi cho thấy nhu cầu cân đối nguồn vốn vẫn hiện hữu, dù hoạt động huy động đã cải thiện đáng kể trong quý III.
Để đáp ứng nhu cầu tín dụng, nhiều ngân hàng phải tăng cường thu hút tiền gửi hoặc sử dụng các kênh bổ sung như phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và vay vốn trên thị trường liên ngân hàng.
Tuy nhiên, việc gia tăng nguồn vốn huy động thường đi kèm với áp lực chi phí, nhất là khi cạnh tranh thu hút tiền gửi diễn ra gay gắt.
Đáng chú ý, trong khi các ngân hàng cần giữ chân dòng tiền gửi, nhà điều hành yêu cầu giảm mặt bằng lãi suất huy động và cho vay nhằm hỗ trợ nền kinh tế. Về mặt kinh doanh, yêu cầu này tạo ra một bài toán cân đối không đơn giản.
Nếu giảm lãi suất huy động quá nhanh, các ngân hàng có thể gặp khó khăn trong việc duy trì sức hấp dẫn của tiền gửi, đặc biệt khi phải cạnh tranh với các kênh đầu tư khác.
Ngược lại, nếu lãi suất huy động giảm chậm hơn lãi suất cho vay, biên lợi nhuận từ hoạt động tín dụng có nguy cơ tiếp tục thu hẹp.
Áp lực còn lớn hơn tại những ngân hàng có tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (CASA) thấp, phải phụ thuộc nhiều vào tiền gửi có kỳ hạn hoặc các nguồn vốn chi phí cao.
Trên thực tế, tác động từ chi phí vốn đã thể hiện rõ trong báo cáo tài chính của một số nhà băng. Điển hình, tại Sacombank, dư nợ cho vay khách hàng cuối tháng 9 đạt khoảng 700.347 tỷ đồng, tăng 11,8% so với đầu năm. Tuy nhiên, thu nhập lãi thuần 9 tháng giảm 17,8%, xuống còn 17.517 tỷ đồng.
Trong khi thu nhập lãi tăng 15,4%, chi phí lãi tăng tới 47,5%, khiến khả năng chuyển hóa tăng trưởng tín dụng thành nguồn thu cốt lõi bị suy giảm.
Cuộc đua tăng vốn và yêu cầu củng cố bộ đệm an toàn
Song song với áp lực huy động vốn, năm 2026 cũng chứng kiến làn sóng tăng vốn điều lệ tại nhiều ngân hàng lớn.
Nếu huy động tiền gửi nhằm đáp ứng nhu cầu nguồn vốn cho hoạt động kinh doanh, việc tăng vốn chủ sở hữu lại có ý nghĩa quan trọng đối với năng lực tài chính, khả năng hấp thụ rủi ro và dư địa tăng trưởng tài sản.
Trong tháng 8/2026, BIDV hoàn tất phát hành gần 498,2 triệu cổ phiếu từ nguồn vốn chủ sở hữu, nâng vốn điều lệ lên 77.782 tỷ đồng.
Đến cuối tháng 9 và đầu tháng 10, MB và VPBank lần lượt ghi nhận vốn điều lệ đạt khoảng 100.687 tỷ đồng và 100.000 tỷ đồng.
Trong khi đó, Vietcombank được Ngân hàng Nhà nước phê duyệt phương án tăng vốn điều lệ thêm 5.431 tỷ đồng thông qua phát hành cổ phiếu riêng lẻ. Techcombank cũng được chấp thuận phương án tăng vốn, với vốn điều lệ dự kiến đạt hơn 106.000 tỷ đồng sau khi hoàn tất các đợt phát hành theo kế hoạch.
Làn sóng tăng vốn phản ánh nhu cầu mở rộng quy mô hoạt động, đáp ứng các chuẩn mực an toàn vốn và gia tăng khả năng cạnh tranh của hệ thống ngân hàng.
Trong bối cảnh tín dụng tiếp tục mở rộng, quy mô tài sản có rủi ro cũng gia tăng, khiến yêu cầu duy trì tỷ lệ an toàn vốn ngày càng quan trọng.
Tăng vốn vì thế không chỉ phục vụ mục tiêu mở rộng kinh doanh mà còn giúp các ngân hàng củng cố nền tảng tài chính trước những biến động của thị trường.
Mặt khác, khi quy mô vốn chủ sở hữu tăng nhanh, các ngân hàng cũng phải đối mặt với yêu cầu duy trì hiệu quả sử dụng vốn, đặc biệt là tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE).
Nếu lợi nhuận tăng chậm hơn vốn chủ sở hữu, ROE có thể suy giảm, ảnh hưởng đến sức hấp dẫn của ngân hàng trong mắt nhà đầu tư.
Bên cạnh chi phí vốn và lãi suất, chất lượng tài sản cũng đang trở thành yếu tố ảnh hưởng ngày càng rõ đến khả năng duy trì lợi nhuận ngành ngân hàng.
Theo SHS, tỷ lệ nợ xấu của nhóm ngân hàng khảo sát tăng từ 1,87% cuối năm 2025 lên 2,12% vào cuối tháng 9/2026. Trong khi đó, tỷ lệ bao phủ nợ xấu giảm từ 83% xuống 74%.
Diễn biến này cho thấy bộ đệm dự phòng của hệ thống trong phạm vi khảo sát có dấu hiệu thu hẹp.
Khi nợ xấu gia tăng, các ngân hàng phải dành thêm nguồn lực trích lập dự phòng rủi ro tín dụng. Khoản chi phí này có thể làm giảm đáng kể lợi nhuận, ngay cả khi thu nhập hoạt động tiếp tục tăng trưởng.
Thực tế, chi phí dự phòng rủi ro tín dụng quý III của nhóm ngân hàng trong báo cáo SHS tăng 42,5% so với cùng kỳ, cao hơn đáng kể tốc độ tăng của thu nhập lãi thuần.
Đối với những ngân hàng có lợi thế về tiền gửi không kỳ hạn, nguồn thu dịch vụ ổn định và khả năng kiểm soát chi phí tốt, dư địa thích ứng với việc giảm lãi suất sẽ lớn hơn.
Ngược lại, các ngân hàng có chi phí huy động cao, NIM thấp hoặc áp lực nợ xấu lớn sẽ gặp nhiều khó khăn hơn trong việc cân bằng và bảo vệ lợi nhuận.
Trong những tháng cuối năm 2026, tăng trưởng tín dụng có thể tiếp tục là động lực quan trọng đối với kết quả kinh doanh ngành ngân hàng. Khi đó, mức tăng lợi nhuận sẽ ngày càng phụ thuộc vào khả năng quản trị chi phí vốn, kiểm soát chất lượng tín dụng và khai thác các nguồn thu ngoài lãi.