Ngân hàng trung ương Nhật Bản (BoJ) chấm dứt chính sách lãi suất âm vào tháng 3/2024, nâng lãi suất lần đầu kể từ năm 2007. Tháng 9/2026, lãi suất đạt 1,25% và được giữ nguyên trong tháng 10/2026. Đây là dấu mốc quan trọng trong quá trình bình thường hóa tiền tệ.
Lãi suất cao hơn làm tăng chi phí vay vốn, nhưng việc BoJ rút dần các biện pháp hỗ trợ bất thường cũng phản ánh niềm tin rằng lạm phát và tiền lương đã có nền tảng bền vững hơn. Thách thức là duy trì vòng xoáy tăng lương, tiêu dùng và đầu tư mà không làm suy yếu tăng trưởng và gây thêm áp lực cho ngân sách.
Từ giảm phát kéo dài đến chu kỳ tăng lương – tăng giá
Trong thời gian dài, Nhật Bản mắc kẹt trong vòng xoáy lạm phát thấp: người tiêu dùng trì hoãn mua sắm vì kỳ vọng giá không tăng đáng kể, doanh nghiệp ngại điều chỉnh giá và tiền lương vì sức mua yếu, khiến đầu tư và tăng trưởng thiếu động lực. Lãi suất cực thấp nhằm khuyến khích vay vốn, chi tiêu và đầu tư nhưng không tạo ra chu kỳ tăng giá và thu nhập ổn định.
Bối cảnh thay đổi khi thiếu hụt lao động do dân số già hóa ngày càng rõ, trong khi chi phí nhập khẩu tăng và lợi nhuận doanh nghiệp cải thiện. Theo Liên đoàn Công đoàn Nhật Bản (Rengo), mức tăng lương bình quân trong các cuộc đàm phán năm 2026 đạt 5,01%, năm thứ ba liên tiếp vượt 5%. Đến tháng 9/2026, tổng tiền lương danh nghĩa tăng 4,6% so với cùng kỳ, mức tăng nhanh nhất từ tháng 1/1997, trong khi lương thực tế tăng 2,2%, đánh dấu tháng tăng liên tiếp thứ chín.
Những thay đổi đó giúp BoJ có cơ sở đánh giá mục tiêu lạm phát 2% có thể được duy trì ổn định hơn. Sau khi chấm dứt lãi suất âm vào tháng 3/2024, BoJ chuyển sang điều hành chủ yếu bằng lãi suất ngắn hạn. Các đợt tăng vào tháng 6 và tháng 9/2026 đưa lãi suất lên 1,25%. Tuy nhiên, sức mua chưa phục hồi đồng đều: chỉ số giá tiêu dùng lõi, không tính thực phẩm tươi sống, tháng 9/2026 tăng 2,1% so với cùng kỳ, lần đầu vượt mục tiêu 2% sau chín tháng, trong khi chi tiêu thực của các hộ gia đình có từ hai người trở lên giảm 6,8%, là mức giảm lớn nhất từ tháng 9/2020 và là tháng giảm liên tiếp thứ mười.
Việc bình thường hóa lãi suất có thể củng cố môi trường giá cả lành mạnh hơn. Khi kỳ vọng lạm phát trở lại quanh mục tiêu 2%, doanh nghiệp có thêm cơ sở xây dựng kế hoạch đầu tư và trả lương dài hạn. Mặt bằng lãi suất bình thường hơn cũng giúp tín hiệu phân bổ vốn rõ ràng hơn, khuyến khích dòng vốn hướng tới những dự án có hiệu quả thực chất thay vì phụ thuộc vào nguồn vay giá rẻ.
Cơ hội tiếp theo nằm ở thu nhập và tiêu dùng. Nếu thỏa thuận tăng lương tiếp tục được thực hiện và tốc độ tăng giá hạ nhiệt, thu nhập khả dụng thực của hộ gia đình sẽ cải thiện. OECD nhận định nhu cầu trong nước là động lực chính của kinh tế Nhật Bản giai đoạn 2026–2027, tiêu dùng tư nhân được hỗ trợ bởi tăng lương, còn lợi nhuận doanh nghiệp và kích thích tài khóa hỗ trợ đầu tư.
Lãi suất cao hơn cũng buộc doanh nghiệp cân nhắc hiệu quả dự án. Khi lực lượng lao động suy giảm, tự động hóa, số hóa và trí tuệ nhân tạo có vai trò ngày càng lớn. Nhật Bản vốn có thế mạnh trong lĩnh vực robot công nghiệp, nhưng để duy trì năng lực cạnh tranh, nước này cần mở rộng ứng dụng công nghệ vào những ngành đang thiếu nhân lực, từ sản xuất đến dịch vụ. OECD cũng nhấn mạnh thúc đẩy đổi mới và khai thác công nghệ số là điều kiện để tăng năng suất, qua đó cải thiện chất lượng tăng trưởng dài hạn.
Cơ hội phục hồi đi cùng sức ép đối với nợ công và tăng trưởng
Dù triển vọng tích cực hơn, quá trình nâng lãi suất cũng đặt ra những thách thức không nhỏ. IMF ước tính nợ công gộp của Nhật Bản tương đương khoảng 202,9% GDP năm 2026. Lãi suất tăng sẽ dần làm tăng chi phí phát hành và đảo nợ, thu hẹp dư địa ngân sách cho an sinh xã hội và đầu tư công. Tuy nhiên, kỳ hạn bình quân còn lại của nợ chính phủ khoảng 9,5 năm giúp tác động từ lãi suất mới truyền vào chi phí trả nợ chậm hơn. IMF đánh giá rủi ro căng thẳng nợ công ở mức trung bình, song khuyến nghị Nhật Bản cần kế hoạch củng cố tài khóa đáng tin cậy trong trung hạn.
Ở khu vực tư nhân, doanh nghiệp nhỏ và hộ gia đình vay mua nhà sẽ chịu áp lực khi lãi suất tăng. Chi phí năng lượng và nguyên liệu nhập khẩu cũng là rủi ro đối với nền kinh tế phụ thuộc vào nhiên liệu từ bên ngoài. Nếu đồng yen yếu khiến hàng nhập khẩu đắt hơn, lạm phát có thể tiếp tục bào mòn thu nhập dù tiền lương danh nghĩa tăng. Đây là lý do BoJ phải cân nhắc kỹ giữa yêu cầu kiểm soát giá cả và khả năng chống chịu của doanh nghiệp, người dân.
Chính sách tài khóa cũng cần thận trọng. Dự luật giảm thuế tiêu thụ đối với thực phẩm và đồ uống từ 8% xuống 1% trong hai năm, dự kiến áp dụng từ tháng 4/2027, đã được Hạ viện thông qua ngày 6/11/2026, nhưng vẫn cần được Thượng viện phê duyệt. Biện pháp này có thể hỗ trợ hộ gia đình nhưng đồng thời làm giảm nguồn thu ngân sách, đòi hỏi phương án bù đắp rõ ràng. Nếu tài khóa tiếp tục kích cầu trong khi BoJ tăng lãi suất để kiểm soát lạm phát, hai trụ cột điều hành có thể phát đi tín hiệu thiếu nhất quán. Sự phối hợp giữa chính sách tiền tệ và tài khóa vì vậy có ý nghĩa quan trọng đối với ổn định kinh tế vĩ mô.
Theo OECD, GDP thực của Nhật Bản được dự báo tăng 0,6% năm 2026 và 0,8% năm 2027, thấp hơn mức 1,2% năm 2025 nhưng vẫn cho thấy kinh tế tiếp tục mở rộng. Rủi ro còn đến từ giá năng lượng, bất ổn địa chính trị, phân mảnh thương mại và nhu cầu bên ngoài yếu. Trong bối cảnh đó, tăng trưởng chậm lại không nhất thiết đồng nghĩa với việc quá trình bình thường hóa tiền tệ thất bại, mà còn phản ánh những sức ép cơ cấu và biến động từ môi trường kinh tế toàn cầu.
Biên bản cuộc họp tháng 10/2026 của BoJ, công bố ngày 10/11, cho thấy một số thành viên muốn đẩy nhanh tăng lãi suất khi lạm phát cơ bản đã vượt mục tiêu 2%, những người khác cảnh báo không nên vội vàng vì tiêu dùng còn yếu và tác động của các đợt tăng trước chưa bộc lộ đầy đủ. BoJ vì vậy cần dựa vào dữ liệu tiền lương, giá cả và tiêu dùng, thay vì cam kết một lộ trình tăng lãi suất cứng nhắc.
Trong dài hạn, Nhật Bản cần cải cách thị trường lao động, tăng tỷ lệ tham gia của phụ nữ và người cao tuổi, thu hút lao động nước ngoài, đào tạo kỹ năng và thúc đẩy đầu tư công nghệ để cải thiện năng suất. Đây mới là những yếu tố quyết định khả năng duy trì tăng trưởng trong bối cảnh dân số già hóa và lực lượng lao động thu hẹp.
Việc nâng lãi suất lên 1,25% vừa đánh dấu bước rời khỏi chính sách tiền tệ siêu nới lỏng, vừa là phép thử với kinh tế Nhật Bản. Cơ hội thoát giảm phát đã rõ hơn, nhưng chỉ bền vững khi tiền lương tăng nhanh hơn giá cả, tiêu dùng phục hồi và nợ công được kiểm soát. Sau nhiều thập kỷ dựa vào tiền rẻ để duy trì hoạt động kinh tế, Nhật Bản đang đứng trước cơ hội xây dựng một mô hình tăng trưởng mới, trong đó thu nhập, tiêu dùng và năng suất trở thành những động lực thực chất.