Việc Mỹ và Mexico tăng tốc đàm phán nhằm đạt thỏa thuận thương mại song phương tạm thời trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ, trong khi tiến trình đàm phán Canada-Mỹ vẫn đình trệ, đang tạo thêm sức ép đối với Ottawa và đặt ra câu hỏi về cách thức vận hành trong tương lai của Hiệp định Mỹ-Mexico-Canada (USMCA).

Theo báo chí Canada, Mỹ và Mexico đang đẩy nhanh đàm phán với mục tiêu đạt được thỏa thuận tạm thời trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11. Thỏa thuận này có thể giúp Mexico được giảm một phần thuế quan của Mỹ, đổi lại việc đáp ứng các yêu cầu của Washington trong những lĩnh vực như hàm lượng trong sản xuất ô tô của Mỹ và kiểm soát đầu tư của Trung Quốc. Mexico hiện có hơn 80% kim ngạch xuất khẩu sang thị trường Mỹ, nên việc tiếp cận một cách ổn định thị trường Mỹ có ý nghĩa đặc biệt đối với nền kinh tế nước này.

Điểm đáng chú ý là tiến trình đàm phán Mỹ-Mexico đang diễn ra trong một bối cảnh rất khác so với quan hệ Ottawa-Washington. Sau khi đàm phán đổ vỡ, Mỹ áp thuế 50% đối với khoảng 27,6 tỷ CAD hàng hóa Canada. Ottawa cũng đáp trả “từng đô la một”, áp các mức thuế từ 15% đến 50% đối với khoảng 20 tỷ USD hàng Mỹ từ ngày 8/9. Washington tiếp tục leo thang khi thông báo cấm nhập khẩu nhiều loại đồ uống có cồn, sản phẩm sữa và xe máy của Canada từ 29/9 và đe dọa tăng thuế ô tô, xe tải và phụ tùng ô tô lên 50% từ đầu năm tới.

Theo Global News, sự khác biệt giữa hai tiến trình đang ngày càng rõ. Mexico lựa chọn cách tiếp cận mềm dẻo hơn, tìm kiếm những nhượng bộ có thể chấp nhận được để đổi lấy việc giảm thuế và ổn định môi trường đầu tư. Trong khi đó, Canada tỏ ra sẵn sàng chịu thêm chi phí kinh tế trong ngắn hạn để tránh những cam kết mà Ottawa cho rằng có thể làm suy yếu các ngành sản xuất chủ chốt hoặc hạn chế quyền hoạch định chính sách trong dài hạn.

Điều đáng quan tâm đối với Canada là thỏa thuận Mỹ-Mexico có thể tạo ra một bộ tiêu chuẩn mới mà Ottawa sau đó phải lựa chọn giữa chấp nhận hoặc tiếp tục thương lượng. Đây là lợi thế đáng kể đối với Washington trong một chiến lược đàm phán song phương: thay vì phải đồng thời dung hòa lợi ích của cả Canada và Mexico, Mỹ có thể lần lượt đạt thỏa thuận với từng nước và sử dụng kết quả của cuộc đàm phán này làm tham chiếu cho cuộc đàm phán kia.

Chuyên gia thương mại Bắc Mỹ Diego Marroquin Bitar nhận định nếu Washington đạt được thỏa thuận với Mexico trước, đây còn có thể trở thành một “thắng lợi chính trị” cho chính quyền Tổng thống Donald Trump trước bầu cử giữa nhiệm kỳ. Washington khi đó có thể lập luận rằng việc không đạt được thỏa thuận tương tự với Ottawa xuất phát từ lập trường của Canada.

Tâm điểm của cuộc mặc cả hiện nằm ở ô tô, thép và nhôm. Thép xuất khẩu từ Canada và Mexico sang Mỹ hiện phải chịu mức thuế 50%, trong khi ô tô chịu mức 25%. Điều này đặc biệt đáng chú ý khi Washington đã đạt các mức thuế ô tô thấp hơn với một số đối tác khác, gồm 15% đối với Nhật Bản, Liên minh châu Âu và Hàn Quốc, khiến một số xe từ các thị trường ngoài Bắc Mỹ có thể chịu mức thuế thấp hơn xe sản xuất tại Canada và Mexico.

Hãng Thông tấn Canada cho biết các tác động kinh tế của căng thẳng thương mại đã bắt đầu thể hiện rõ hơn. Theo Cơ quan Thống kê Canada, xuất khẩu sang Mỹ trong tháng 7/2026 giảm 6,6%, trong khi nhập khẩu từ Mỹ tăng 1,8%, khiến thặng dư thương mại của Canada với thị trường lớn nhất của họ giảm hơn 40%, xuống còn 5,9 tỷ CAD. Tỷ trọng của Mỹ trong tổng xuất khẩu của Canada đã giảm xuống còn khoảng 66%, so với gần 73% một năm trước.

Canada hiện đang phải đồng thời giải quyết hai bài toán: tiếp tục giữ cánh cửa đàm phán với Washington, trong khi giảm mức độ dễ tổn thương trước sự phụ thuộc vào thị trường Mỹ. Khoảng 68% hàng xuất khẩu của Canada trong năm nay vẫn hướng sang Mỹ và khoảng 80% số đó được hưởng miễn thuế nhờ USMCA. Quy mô gắn kết này cho thấy việc “tách rời” hai nền kinh tế gần như không thực tế, nhưng nó cũng giải thích vì sao Ottawa đang thúc đẩy đa dạng hóa thị trường và củng cố năng lực sản xuất trong nước.

Tuy nhiên, những diễn biến hiện nay chưa đồng nghĩa với việc USMCA sắp bị phá vỡ. Việc Mỹ không đồng ý gia hạn hiệp định thêm 16 năm hồi đầu tháng 7 không làm nó chấm dứt. Hiệp định này vẫn có hiệu lực và chuyển sang cơ chế rà soát hằng năm cho tới khi ba nước thống nhất gia hạn hoặc tới năm 2036. Chính phủ Canada cũng nhiều lần khẳng định tiếp tục coi USMCA là nền tảng của quan hệ kinh tế Bắc Mỹ và vẫn tiến hành trao đổi với Mỹ và Mexico.

Vấn đề hiện nay không chỉ là USMCA còn tồn tại hay không, mà là nó sẽ vận hành theo cách nào. Nếu các điều kiện then chốt về ô tô, thép, đầu tư hay quy tắc xuất xứ ngày càng được quyết định qua các cuộc mặc cả song phương, khuôn khổ ba bên có thể vẫn được duy trì về mặt pháp lý, nhưng cán cân thương lượng bên trong sẽ thay đổi.

Ông Matthew Holmes, Phó Chủ tịch điều hành Phòng Thương mại Canada, nhận định Ottawa cần một “thỏa thuận tốt, chứ không phải một thỏa thuận nhanh”. Diễn biến Mỹ-Mexico hiện nay đang thử thách chính lựa chọn đó. Nếu Mexico sớm đạt được một thỏa thuận có lợi cho Washington, Canada sẽ đứng trước sức ép lớn hơn phải cân bằng giữa nhu cầu khôi phục ổn định thương mại với Mỹ và mục tiêu bảo vệ không gian chính sách, các ngành công nghiệp chiến lược cũng như vị thế của họ trong chuỗi giá trị Bắc Mỹ.